Emevîler döneminde toprak rejimi

Bu çalışmamız özel olarak Emevîler döneminde cari toprak rejimini ortaya koymak amacındadır. Toprak rejimi ifadesi toprakla ilgili her konuyu içeren bir başlık niteliğinde olduğundan çalışma, dönemin mülkiyet anlayışından, toprak sınıflamasına, vergi sistemlerine, toplumsal sınıflara, emeğe ve ziraatın geliştirilmesinde ortaya konan çabalara kadar geniş bir yelpazede ele alınmayı gerektirmiştir. Dönemin mülkiyet anlayışının oluşmasında fey kavramı önemli bir yere sahiptir. Bu anlayıştan hereketle elde edilen topraklar fethedilme biçimine göre sınıflandırılmıştır. Ancak zamanla yeni toprak çeşitleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Bunların kaynağı ise ihyâ ve iktâ uygulamalarıdır. Katâiler ve day'alar işte bu uygulamaların sonucunda ortaya çıkmıştır. Fertlerin devlet karşısında giderek güçlenmesi süreci ile birlikte özel mülkiyetler giderek çoğalmış, büyük ölçekli çiftliklerden elde edilen sermaye birikimi ile tarımda büyük ölçekli üretim yapma ve piyasa için mal üretme sürecine girilmiştir. Emevîler iktidarın mutlak sahipleri olarak geniş topraklara sahip olmuşlar, iktidara yakınlıkları nispetinde diğer kabile mensuplarını da bundan yararlandırmaya çalışmışlardır. Büyük toprak sahipleri işlerini köylü işçi sınıfından yararlanmak suretiyle karşılamaya çalışmışlardır. Devletin merkezileşmesi haraç, cizye gibi vergilerin daha planlı bir şekilde toplanmasının yolunu açmıştır. Vergi avantajından dolayı artan Müslümanlaşma ve bunun sonucunda azalan haraç ve cizye gelirleri idarecileri halkın üzerine daha sert tedbirlerle gitmeye sevk etmiş, gelirlerin azalmasını önlemek için Müslüman olma haraç vergisinin ödenmesi açısından ayrıcalıklı bir kriter olmaktan çıkarılmıştır. Verginin toplanmasında Emevîler, kısmi küçük değişiklerle birlikte kendilerinden önceki dönemlerin, yani dört halife, Sâsânî ve Bizans usullerini takip etmişler, yine onların sahadaki görevlilerinden yararlanmışlardır. Kayda değer değişiklikler ancak Emevîler'in son dönemlerinde vergi sürecine hâkim olabilmiş Arap asıllı bürokratların artması ile yapılabilmiştir. Anahtar Kelimeler: Emevî, Toprak, Rejim, Fey, Vergi, Harâc, Cizye, Öşür, Sulh, Savâfî, İşgücü, Ziraat, Zimmî.