Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanında 'aydınlanmanın diyalektiği'

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Batılı, yeni bir medeniyet kurmayı amaçlayan aydınların ve kurumların düştüğü abes durumları hicvettiği romanı Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Theodor W. Adorno ve Max Horkheimer'in ortak eserleri Aydınlanmanın Diyalektiği ile ortak düşünsel arka plana sahiptir. Her iki eser de dünya savaşları sonrasında yıkıma uğrayan Batı medeniyeti karşısında "akıl" ve "Aydınlanma" kavramlarını sorgulamakta ve insan aklına, bilime, ilerlemeciliğe ve yeniliğe yüklenen aşırı anlamların sonuçlarını göstermektedir. Bu çalışmada Aydınlanmanın Diyalektiği'ndeki tespitler ışığında Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün şahıs kadrosu incelenmiştir. Birinci Bölüm'de Tanpınar, Adorno ve Horkheimer, eserleriyle birlikte kısaca tanıtılıp Aydınlanma atılımının özeti çıkarıldı, Halit Ayarcı'nın "aldanma" itirafı Aydınlanma kavramıyla ilişkilendirildi ve Aydınlanmanın nasıl, hangi şartlarda kendi kendisini aldattığıyla ilgili genel bir görünüm sunuldu. İkinci Bölüm'de "Saatleri Ayarlama Enstitüsü"nün kurulmasından sonraki dönem, Aydınlanmanın Diyalektiği'ndeki Aydınlanma eleştirisi bağlamında incelendi: Halit Ayarcı'nın Batı Aydınlanmasını, diğer kişilerin "pozitif bilimler", "kültür endüstrisi" ve "iktidar"ı temsil edişleri irdelendi. Üçüncü Bölüm'de "Enstitü" öncesi dönem, mitos ve gelenek bağlamında, "Doğu usulü Aydınlanma" adı altında incelendi. Bu inceleme esnasında Batı Aydınlanması kavramlarına da atıf yapıldı, iki Aydınlanma çeşidinin temsilcileri birbirleriyle karşılaştırıldı. Kişiler "mitos", "nesnel akıl", "burjuvazi" kavramlarıyla, "Şehzadebaşı Kahvehanesi" 2. Dünya Savaşı yıllarının akademi çevreleriyle ilişkilendirildi, "İspritizma Cemiyeti" çelişkili bir "bilimsel fenomen" oluşuyla ele alındı. Son olarak Hayri İrdal üzerinden öncelikle Horkheimer'in formüle ettiği "bireyin silinişi" aşamaları incelendi, sonrasında Hayri İrdal'ın ikilemler eşliğinde "akıl" kavramını nasıl temsilleştirdiği üzerinde duruldu. Bu tezle Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nün yerel bir hicvi içermediği, uluslararası ve zamanlar üstü bir Aydınlanma eleştirisine yöneldiği kanıtlanmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tanpınar, Adorno, Horkheimer, Aydınlanma eleştirisi, Hayri İrdal, Halit Ayarcı, akıl.