AHP ve 0-1 hedef programlama ile depo konumlarının belirlenmesi ve bir uygulama

Depolama, ekonomik anlamda işletmelerin gelişmesi için her zaman önemli bir unsur olmuştur. Endüstrideki öneminden öte, insanların kendi evlerinde kendi ekonomik birimlerinin iyi yönetimi için de depolamayı düzgün bir sistem içinde ele almaları gerekmektedir. Depolar, modern tedarik zincirlerinin anahtar unsurlarından biridir ve günümüz işletmelerinin başarısında veya başarısızlığında hayati rol oynamaktadır. Depo, malları depolama amaçlı ticari bir yapıdır. Depolar, imalatçılar, ithalatçılar ihracatçılar, perakendeciler, ulaştırma işletmeleri vb. tarafından kullanılır. Günümüzün dinamik ve değişken küresel ekonomisinde, araştırmacılar çoğu depo yeri belirleme faktörlerinin öneminin altını çizmiştir. Depo yerlerinin belirlenmesini etkileyen faktörlerin içerisinde politika, ekonomi, hukuk, sosyal ve kültürel etmenler de vardır. Depo yeri belirleme kararları önemli bir ana sermaye yatırımı gerektirmekte ve sonuçları uzun dönemde ürünlerin dağıtımı aşamasında ortaya çıkmaktadır. Bu tür problemler gerçek hayatta karşılaşılan ve karmaşık olarak nitelenen problemlerdir. Problemdeki karmaşıklığa neden olan yapı, karar verme sürecinde hem nitel hem de nicel faktörlerin etkili olması ve süreçte bu faktörlerin karşılaştırılarak incelenmesi esas zorluğu oluşturmaktadır. Konum belirleme teorisi, ilk olarak Weber tarafından önerildi. Weber, depo ile dağıtım yapılan müşteriler arasındaki toplam taşıma mesafesini en aza indirgemek için tek bir depo belirleme problemini düşünüyordu. Çalışmaları sonucunda o bölgenin seçimi için bir endeks önerdi; buna göre bu endeks birden fazla ise, depo hammadde kaynağının yakınına kurulmalıdır, aksi takdirde pazarın yakınında olmalıdır. Söz konusu karar süreci, alternatifler arasında tanımlama, analiz etme, değerlendirme ve seçimi kapsamaktadır. Böyle bir karar, dağıtım ağı tasarımının en kritik kararları arasındadır. Konumlandırma, depo yerinin seçimi kararları, bir şirketin tüm ticari ve pazarlama stratejisini oluşturan en önemli unsurlardan biridir. Ayrıca depolama şirket hedefleri bazında uzun vadeli karlılık ve verimlilik ölçütleri açısından da belirleyici rol oynar. Mevcut karar verme sürecinin doğası gereği, çok kriterli karar analiz tekniklerinden yararlanmayı gerektirmektedir. Çok kriterli yer seçimi, yerleşime etki eden faktörlerin tanımlanması, bu faktörlerin ölçülendirmelerinin geliştirilmesi, görece ağırlıkların kararlaştırılması, verimli bir tasarım modeli seçilmesi, bileşik faydanın hesaplanması ve elde edilen verilerin analiz hassasiyet performansını kapsar. Alternatif yerler arasında depo yerinin seçimi hem nicel hem de nitel kriterleri içeren çok kriterli bir karar verme problemidir. Bu tür kararlar firmalar için büyük önem taşır çünkü maliyetli, geri dönülemez ve uzun vadeli bir taahhüt gerektirir. Ayrıca işletme maliyetleri ve gelirleri üzerinde de etkisi vardır. Örneğin, kötü bir konum seçimi, aşırı nakliye masraflarına, nitelikli iş gücünün yetersizliğine, rekabet avantajının kaybedilmesine veya operasyonlara zarar verecek benzer durumlara neden olabilir. Konum kararları almak için izlenecek yöntem genellikle aşağıdaki adımlardan oluşur: • Konum alternatiflerini değerlendirmek için kullanılacak kriterlere karar verilmesi. • Önemli kriterlerin belirlenmesi. • Konum alternatiflerinin geliştirilmesi. • Alternatiflerin değerlendirilmesi ve seçim yapılmasıdır. Bir deponun yeri genellikle lojistik sistemlerin optimizasyonunda en önemli ve stratejik kararlardan biridir. Uzun vadeli bir karardır ve birçok nicel ve nitel kriterden etkilenmektedir. Bununla birlikte, bazı kriterler o kadar önemlidir ki, kararın hakimiyeti eğilimindedir. Depo konumlarının belirlenmesi uzun dönemli ve işletme karlılığına etkili olan stratejik ve etkili karar vermeyi gerektirir. Bu çalışmada hem karlılığı maksimum düzeye çekmek hem de maliyetleri minimum yapmak amaçlanmıştır. Maliyet ve karlılık unsurlarına ek olarak günümüz rekabet koşullarında öne çıkan etmenler olan, müşteri hizmet düzeyi ve müşteri memnuniyeti de yöneticilerin değerlendirmelerinde baz alınmıştır. Bu amaçla, müşteri merkezli yaklaşımla alternatifleri değerlendirmek ve hedefe ulaştıracak karar verilmesini sağlayacak Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ve 0-1 Hedef Programlamaya (HP) başvurulmuştur. Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP), Saaty 1977 tarafından geliştirilen bir karar verme tekniğidir. Bu, alternatiflerin önceliklendirilmesinde ve seçiminde birçok değişken veya kriterin dikkate alındığı karmaşık ortamlarda çok kriterli karar verme yöntemidir. Çeşitli kriterlere göre değerlendirilen bir dizi alternatiften en iyi alternatifi seçmek için akılcı ve sezgisel bilgilerle baş etmek üzere tasarlanmıştır. Analitik Hiyerarşi Süreci, ikili karşılaştırmalar yoluyla ölçme teorisidir ve öncelik ölçekleri elde etmek, uzmanların kararlarına dayanır. Karşılaştırmalar, belirli bir nitelik bakımından bir öğenin diğerine oranla ne ölçüde öncelikli olduğunu gösteren bir mutlak yargı ölçeği kullanılarak yapılır. Hedef programlama, karar verme yöntemleri arasında oldukça geniş kullanıma sahip olan bir programlama çeşitidir. Araştırmacılara sağladığı en önemli avantaj birden fazla amacın ki, çoğu zaman işletmelerin tek bir amacı olmayabilir, aynı anda tek bir matematiksel model ile temsil edilebilmesi ve amaçlardan sapmanın maliyetlerinin kontrol edilebildiği bir yöntem olmasıdır. Charnes, Cooper ve Ferguson, bu modelin kurucularındandır. İlk olarak hedef programlama modeli Charnes, Cooper ve Ferguson'un yazdığı ve 1955'de Management Science dergisinde yayınlanmıştır. Hedef programlama ile analiz edilecek amaçlar ve kısıtların belirlenmesi sonucunda çözüm sürecine geçilmiş ve uygun depo yeri belirlenmiştir. Bu çalışmada, çok kriterli karar verme yöntemlerinden AHP ve 0-1 Hedef Programlama kullanılarak uygun depo yerinin ne şekilde belirlenebileceğini ele alınmaktadır. Çalışmanın amacı, depo yeri belirleme kararlarına hem nicel hem de nitel değerler dahil edilerek amaçlara en uygun konumun belirlenmesidir. Bu nedenle, lojistik sektöründe faaliyet gösteren bir şirket için, yöneticiler ile görüşmeler sonucunda elde edilen faktörler, ilk olarak ikili karşılaştırma matrisleri ile AHP modelinde incelenmiş ve uygun depo yeri AHP ile belirlenmiştir. Daha sonra 0-1 HP yöntemi için amaç fonksiyonu oluşturulmuş, kısıtlar atanmış ve uygun depo yeri ikinci bir yöntemle belirlenerek her iki yöntemin bir anlamda karşılaştırması veya sağlaması yapılmıştır. Araştırmanın sonucunda, belirlenen konumlar arasında yapılan değerlendirmeler sonucunda AHP ve 0-1 HP ile elde edilen uygun depo yeri aynı konum olmuştur. Ele alınan örnekteki işletme için Haramidere, hem AHP yönteminde hem de 0-1 hedef programlama yönteminde en uygun depo yeri olarak belirlenmiştir. Bu durumda depo yeri belirlemede başvurulmuş her iki yöntem ile anlamlı ve tutarlı sonuçlar elde edilebileceği görülmüştür. Dolayısıyla, işletme yöneticilerinin amaçlarına en uygun depo konumunun seçimi için nasıl bir yol izlemeleri gerektiği konusunda bir yöntem belirlenmiştir.