Âkâmü'l-Mercân (tercüme ve değerlendirme)

Bu tez, İshâk b. el-Hüseyin'e ait Âkâmü'l-mercân fî zikri'l-medâ'ini'l-meşhûreti fî külli mekân başlıklı eserin Türkçe tercüme ve değerlendirmesidir. Çalışma eserin Milano'daki Ambrosiana Kütüphanesi koleksiyonunda muhafaza edilen H 104 nolu nüshasına dayanmaktadır. Âkâmü'l-mercân'ın Arapça aslından Türkçeye tam çevirisi Prof. Angela Codazzi'nin 1929 tarihli tahkikli neşri esas alınarak sunulmuştur. İlk bölüm kitabın kapsamlı bir değerlendirmesi ve ikinci bölüm tam çevirisidir. Tahlilde İslâm coğrafya biliminin tarihsel gelişimi çerçevesinde eserin literatürdeki yeri, yazma nüshaları, neşirleri, muhtevası, kaynakları ve coğrafya ekolleri içerisindeki konumu ele alınmıştır. Yapılan incelemede Âkâmü'l-mercân'ın, Zikrü'l-ekâlîm ile büyük ölçüde örtüştüğü tespit edilmiş ve iki metnin aynı eserin farklı adlandırılmış ya da kısaltılmış versiyonları olabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Âkâmü'l-mercân'ın Zikrü'l-ekâlîm'e göre daha kısa, yer yer eksik ve derleme niteliği taşıdığı anlaşılmaktadır. Bu eksiklikler ise Zikrü'l-ekâlîm yardımıyla tamamlanmıştır. Eserin telif yeri ve tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, iç metin verilerine dayanılarak IV/X. yüzyılın ortalarında Endülüs veya Mağrib sahasında kaleme alındığı kabul edilmektedir. Özellikle Endülüs şehirlerine ilişkin ayrıntılı anlatımlar, müellifin bu coğrafyayı iyi bildiğini göstermektedir. Âkâmü'l-mercân, klasik anlamda sistematik bir coğrafya kitabı olmaktan ziyade seçilmiş şehirlerin tasvirine dayalı bir eserdir. Mekke, Medine ve Kudüs gibi kutsal şehirlerle başlayan anlatı; Irak, Arap Yarımadası, Şam, İran, Kuzey Afrika, Endülüs, Avrupa, Hindistan ve Türk yurtlarına kadar geniş bir coğrafyayı kapsamaktadır. Âkâmü'l-mercân'da yer alan bazı şehir tasvirlerinin doğrudan gözleme dayanmadığı, bunun yerine Hârezmî, Ya'kûbî, İbn Hurdâzbih ve İbn Rüste gibi Irak ekolüne mensup coğrafyacılardan yoğun biçimde yararlanılarak oluşturulduğu görülmektedir. Bununla birlikte Endülüs, Mısır ve Türk yurtlarına dair bazı anlatımlar özgün bilgiler ihtiva etmektedir. Bu yönüyle tez, Âkâmü'l-mercân'ı Türk bilim dünyasına kazandırmayı ve İslâm coğrafya literatürüne katkı sunmayı amaçlamaktadır.