Aksaray kent merkezinin morfoloji açısından değişimini incelemek

Toplumların yüzyıllar boyunca oluşturdukları hem yerel hem de evrensel değerlerin sonucunda kentler gelişime ve değişime açık olmuştur. Kentler tarihsel süreç içerisinde barındırdığı doğal, kültürel, sosyal katmanları nedeniyle oldukça önemli ve değerli yaşam alanlarıdır. Son yıllarda kentlerde nüfusun artmasının yanı sıra kentsel alanların sürekli genişlemesiyle birlikte yeni alt merkezlerin ortaya çıkması, geleneksel kent merkezlerinin işlevsel ve simgesel değerlerinde azalmaya yol açmakta; bu durum söz konusu bölgelerde mekânsal kalitenin düşmesine neden olmaktadır. Oysa tarihi kent merkezlerinin nitelikli ve yaşanabilir biçimde korunması, kent sakinlerinin aidiyet geliştirmesine, kentsel belleğin sürdürülmesine ve bireylerin kentle bütüncül bir ilişki kurmasına önemli katkılar sunmaktadır. Bu çalışma kapsamında 1989 yılında il statüsünü kazanmış Aksaray'ın zamanla değişimi ve gelişiminin morfolojik olarak analiz edilmesi amaçlanmıştır. Çalışma alanı olarak 2012 yılında yürütülen imar planı çalışmaları kapsamında belirlenen ve Aksaray'ın geleneksel kent merkezini ve merkezi iş alanlarını da kapsayan Merkez-1 bölgesi seçilmiştir. Merkez-1 bölgesi, kuzeyde Cumhuriyet Bulvarı ile güneyde Atatürk Bulvarı ve batısında E90 Karayolu ile sınırlı olup Uluırmağın iki yakasındaki alanları kapsamaktadır. Aksaray kent merkezinin morfolojik durumunun 1989 ve 2024 yılları arasında inceleneceği çalışmada ilk olarak kentsel morfolojiye yönelik kent ile mekânsal ilişkisi bağlamında literatür taraması yapılmıştır. Devamında kent ile ilişkisi açısından kentsel morfolojik yaklaşımların nasıl çeşitlendiği ve Aksaray kent merkezinin tarihsel geçmişi hakkında yapılan çalışmalar incelenmiştir. Alan çalışması ile tarihi ve coğrafi olarak önemli bir konuma sahip olan Aksaray'ın il olduğu 1989 yılı ile 2024 yılı arasında belirlenen bölgedeki kentsel morfolojisinin Space Syntax yöntemi ile bağlantılılık, entegrasyon, okunabilirlik ve tercih değerleri üzerinden matematiksel bir zemine oturtulması amaçlanmıştır. Alan çalışmasının ikinci bölümünde ise tarihsel süreçte farklılaşarak biçimlenmiş Aksaray kent merkezinin Merkez-1 bölgesinden morfolojik değişimlerin en yoğun olduğu alt bölgeler belirlenmiş ve bu bölgelerin tipo-morfolojik analizleri yol, parsel ve yapı bazlı olarak incelenmiştir. Yapılan inceleme ve analizler sonucunda il olduktan sonra da Aksaray Kalesini kapsayan alanın kent merkezi olmayı sürdürdüğü ama kentsel potansiyelinin azaldığı tespit edilmiştir. Özellikle çalışma alanının güneyini sınırlandıran Atatürk Bulvarından kent merkezine bağlanan caddelerde analitik değerlerin yüksek olduğu görülmüştür. Kentin güçlü aksları üzerinde yer alan mekânsal çevrelerin tipo morfolojik olarak işlevsel değişimler yaşadığı ve bazı yapıların yer yer kaybolduğu saptanmıştır. 2000'li yıllardan itibaren yapılan planlamalar doğrultusunda ise kentin büyüme yönünün değiştiği ve batı yönünde yeni mekânsal kurguların oluştuğu sonucuna varılmıştır.