Aktuluk (Tunceli) çevresi tufa çökellerinin sedimantolojik ve jeokimyasal özellikleri

Çalışma alanı Tunceli merkez ilçesine bağlı olup, merkeze 8 km uzaklıkta olan Aktuluk köyü çevresindedir. Bölge Doğu Anadolu Toros Orojenik Kuşağı'nda yer almaktadır. Çalışma alanının kayaçlarını; Permiyen yaşlı Karşılar Formasyonu, Paleosen-Eosen yaşlı Tunceli Formasyonu, Miyosen yaşlı Kocakoç Formasyonu, Miyosen-Pliyosen yaşlı Mazgirt Volkanitleri, Kuvaterner yaşlı tufalar oluşturmaktadır. Tufa çökelleri çalışma alanının orta ve güneyinde Paleosen-Eosen yaşlı fliş çökelleri üzerinde uyumsuz olarak yer almakta olup yer yer Munzur Nehri taraçaları (konglomera) ile yanal ve düşey yönde ilişkilidir. Fasiyeslerin iyi gözlendiği yüzeylemelerden 7 kesit ölçülmüştür. Ayrıca kesit alınamayan sarp yerlerde lokasyon belirtilerek istifin özellikleri verilmiştir. Tufaların sedimantolojik özelliklerinin incelenmesi sonucu 14 fasiyes tanımlanmıştır. Bunlar: (1) Fitoherm kireçtaşı, (2) stromatolitik tufa (Fitoherm bağlamtaşı), (3) Yosun (bryophytes) fitoherm kireçtaşı, (4) Fitoklastik kireçtaşı, (5) İntraklastik kireçtaşı, (6) Biyoklastik kireçtaşı (Biyomikrit), (7) Spelotem kireçtaşı (sarkıt, dikit ve kristalin kabuk alt fasiyesleri), (8) Karbonat Breşleri (B) (9) Marn, (10) Çamurtaşı, (11) Eski toprak (Paleosol), (12) Laminalı kumtaşları, (13) Düzlemsel çapraz tabakalı kumtaşları, (14) Masif konglomeralardır. Aktuluk tufalarından alınan 20 örneğin duraylı C ve O izotop değerleri belirlenmiştir. δ13C değerleri 1.80 ile 5.03 arasında; δ18O değerleri -9.96 ile -8.84 arasında değişmektedir. Bu çalışmada tufa örneklerinde 13C değerlerinin yüksek çıkması, sığ dolaşımlı soğuk sularla daha derinden gelen ve 20°C' nin üzerinde sıcaklığa sahip olan termal suların karıştığını göstermektedir. Çalışma alanında farklı seviyelerden ve farklı lokasyonlardan alınan 10 tufa örneğinin majör ve minör element analizi yapılmıştır. Ana elementlerden biri olan Ca'un konsantrasyonu yüksek olup ortalama % 40'dır. En yüksek değere (% 53,60) brofit tufa fasiyesinde, en düşük değere (%38,26) spelotem (akmataş / kristalin kabuk) fasiyesinde ulaşmıştır. Çalışma alanında bütün örneklerde Fe, Mn ve Ba değerleri düşük olup % 1'in altındadır. U/Th yaş verilerine göre Aktuluk tufaları Orta-Geç Pleyistosen'de çökelmiştir. Tufalardan elde edilen U/Th yaşlarına göre; tufalar hem buzul arası (MIS 5) hem de buzul (MIS 6) dönemlerinde çökelmiştir. MIS 5 yağışlı ve ılık dolayısı ile tufa oluşumu için uygun bir dönemdir. MIS 6'daki tufa oluşumları (147.442-164.357 bin yıl) için MIS-6 içindeki ara dönemler (bir buzul dönem içinde yer alan kısa süreli ılık periyodlar) öngörülebilir. Elde edilen verilerle tufaların bariyer-göl, şelale-akarsu ve akarsu-bataklık ortamlarında çökeldiği sonucuna varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tufa, Fasiyes, Jeokimyasal Özellik, SEM, U-Th yaşlandırma, Duraylı İzotop, Element Analizi, Tunceli.