Ali Şîr Nevâî'nin Osmanlı edebiyatı üzerine etkisi ve bu etkiye bir örnek olarak Ferhâd u Şîrîn Mesnevisi

Çağatay edebiyatının en çok bilinen ve yaşadığı dönemin kendi adıyla anılmasını sağlayan şairi Ali Şir Nevâî'nin (ö.1501) Osmanlı edebiyatı üzerine etkisine bir örnek olarak bu tezde, Lâmiî Çelebi (ö.1532) tarafından Çağataycadan Osmanlıcaya "tercüme" edilen Ferhâd u Şîrîn mesnevisi merkeze alınmıştır. Öncelikle, Nevâî'nin Osmanlı edebiyatındaki algılanışı, "giriş" bölümünde detaylı bir şekilde ortaya konulan Nevâî profili ile ilişki kurularak, şair tezkireleri ve edebî türler üzerinden araştırılmıştır. Sonrasında, Nevâî'nin Husrev u Şîrîn mesnevilerinden farklı olarak Ferhâd'ı "ana kahraman" seçip neden Ferhâd u Şîrîn mesnevisi yazdığı ve Lâmiî'nin Nevâî'nin mesnevisini neden tercüme ettiği her iki mesnevinin "sebeb-i telif" bölümlerinden yola çıkılarak sorgulanmıştır. Son olarak Nevâî'nin mesnevisinin "genişletilmiş çeviri anlayışı" çerçevesinde Osmanlı edebiyatında nasıl algılandığına somut örnekler bulmak için Lâmiî'nin mesnevisinden üç bölüm seçilmiş ve bu bölümler Nevâî'nin mesnevisindeki paralel bölümlerle karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmalar sonucunda, Lâmiî tarafından "doğrudan aktarılan" veya "tercüme edilen" beyitler olduğu tespit edilmiş, "Türkî dilde söyleme ya da Rûmiyâne câme giydirme" geleneğine göre Lâmiî'nin Nevâî'nin mesnevisini tercüme ederken yaptığı tercihler ve kullandığı taktikler gösterilmiştir. Lâmiî'nin beyitlerde, Çağatayca kelimelerin Anadolu Türkçesindeki telaffuzlarına yer verdiği ya da bu kelimelerin aynı anlamdaki Arapça-Farsça karşılıklarını kullandığı; Arapça ve Farsça kelimelerinse aynı anlama gelen Türkçe, Arapça veya Farsça karşılıklarını kullandığı görülmüştür. Bunun yanında Lâmiî mısraların yerlerini değiştirmiş, metin içinde kısaltma ve uzatmalar yapmış; teşbih, mecâz, açık istiâre gibi sanatlarla beyitleri aynı anlama gelecek şekilde "daha edebî" bir hâle getirmiş ancak "konu" açısından Nevâî'nin metnini bire bir takip etmiştir. Aktarılan ve tercüme edilen beyitlerin fazlalığı ise Lâmiî'nin mesnevisinin Nevâî'den "tercüme" edildiğini göstermektedir.