Türkiye'de nafaka tartışmaları: Eril restorasyon, erkeğin kendini mağdurlaştırması ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği

Bu tez, 2016'dan bu yana Türkiye'de kamuoyunun gündeminde olan nafaka tartışmalarını toplumsal cinsiyet eşitliği, aile ve boşanmaya yönelik neoliberal sosyal politikalar ve neomuhafazakâr aileci siyasi söylemler bağlamında incelemektedir. Türk Medeni Kanunu'nun nafaka düzenlemesini kapsayan 175. maddesinde, boşanma ile yoksulluğa düşen eşin süresiz nafaka alma hakkı olduğu hükmü bulunmaktadır. Sosyal, ekonomik ve ailevi ilişkilerdeki köklü toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin bir sonucu olarak, çoğu durumda nafaka almaya hak kazanan kadınlardır. 2014 yılında, kendilerini "nafaka mağdurları" olarak nitelendiren bir grup, nafakaya süre sınırı getirilmesi talebiyle sosyal medyada örgütlenmeye başladı. Aynı yıl, boşanma nedenlerini ve aile bütünlüğünü olumsuz etkileyen faktörleri araştırmak üzere bir meclis komisyonu kuruldu ve "nafaka mağdurları" meclis komisyonuna davet edildi. 2016 yılında yayınlanan komisyon raporunda yapılan önerilerden biri nafakaya süre sınırı getirilmesiydi. O zamandan beri, ezici çoğunluğu erkeklerden oluşan çeşitli gruplar, "erkek mağduriyeti" yarattığı gerekçesiyle nafaka hakkına ve diğer iki yasal düzenlemeye karşı çıkmaktadır. Bu düzenlemelerden biri toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması, diğeri kadına yönelik şiddetin önlenmesine dairdir (sırasıyla "İstanbul Sözleşmesi" ve 6284 Sayılı Kanun). Öte yandan, AKP (Adalet ve Kalkınma Partisi) hükümeti, bilhassa 2016 yılından beri siyasi söyleminde "boşanmaların önlenmesi" vurgusu yapmakta ve söz konusu yasal hakları tartışmaya açmaktadır. Tez, Ekim 2018 - Ekim 2020 tarihleri arasında yürütülen, nafaka karşıtı gruplarda aktif olarak yer alan boşanmış erkekler ve kadın destekçiler, boşanmış kadınlar, boşanma avukatları ve feminist avukatlarla yapılmış 30 görüşmeden oluşan etnografik araştırmaya dayanmaktadır. Eleştirel ve feminist bir perspektiften üç aşamalı bir tartışma sunmaktadır. İlk olarak, refahın neoliberal yeniden yapılandırılması ve neomuhafazakâr ailecilik bağlamında çağdaş Türkiye'de yükselen kadın hakları karşıtı hareket üzerindeki siyasi etkiyi açıklar. Deniz Kandiyoti'nin, patriyarkanın sürdürülmesi ve yeniden üretilmesi için hem tepeden inme hem de sokaktaki çabalar olarak tanımladığı eril restorasyon kavramsallaştırmasından yararlanarak, nafaka tartışmalarını eril restorasyon siyaseti bağlamında tartışır. İkinci olarak, nafaka karşıtı gruplardaki kadın ve erkeklerle yapılan görüşmelere dayanarak hem onların evlilik ve boşanmaya ilişkin deneyimlerini hem de nafaka karşıtı söylemde "erkek mağduriyetinin" inşasını ve işleyişini inceler. Bu bakımdan, tez, eril restorasyonun önemli bir ayağı olarak "erkeğin kendini mağdurlaştırması" kavramını ileri sürer. Üçüncü olarak, boşanmış kadınlarla yapılan görüşmeler, kadınların evlilik, boşanma ve boşanma sonrası süreçte karşılaştıkları ortak sorunlara ışık tutmayı amaçlar. Bu tez, kadın ve erkeklerin deneyimlerini analiz ederken boşanmanın mali ve toplumsal sonuçlarının, evlilikte ve boşanmada kadının ücretsiz ev içi emeğinin ve erkek şiddetinin üstünde durmaktadır. Anahtar kelimeler: boşanma, yoksulluk nafakası tartışmaları, neomuhafazakâr ailecilik, eril restorasyon, kadın hakları, erkeğin kendini mağdurlaştırması, toplumsal cinsiyet, Türkiye, erkeklik