Alternatif bir uyuşmazlık çözüm yolu olarak Türk Ceza Muhakemesi sisteminde uzlaştırma

Alternatif uyuşmazlık çözümü, uyuşmazlıkları dava yoluna alternatif olarak veya dava yolunu bütünleyen yargılama dışı bir süreçte ve mücadeleci olmayan bir metotla çözmeyi hedefleyen bir dizi yöntem ve yaklaşımı ifade etmek için kullanılan genel bir terimdir. Uyuşmazlıkların yargılama dışı bir yoldan çözümü fikri yeni değildir. Tarih boyunca bireyler ve topluluklar, uyuşmazlıkları çözümlemek ve tüm taraflarca kabul edilebilir bir uzlaşmaya ulaşmak için çok çeşitli (yargılama dışı) geleneksel yol ve yöntemler kullanmışlardır. Alternatif uyuşmazlık çözümünün tarihsel süreçte bir tecrübeden kurumsal bir yapıya evrilmesinde; dava yolunun sebep olduğu aşırı gecikme ve masrafları azaltarak yargılama sistemindeki tıkanıklıkları gidermek, uyuşmazlık çözüm usullerine toplumsal katılımı arttırarak bireysel ve toplumsal barışın tesisine katkıda bulunmak, adalete erişimi kolaylaştırmak ve daha "etkili" bir uyuşmazlık çözüm süreci sağlamak yönünde dört temel motivasyon kaynağının etkisinden söz edilebilir. Alternatif uyuşmazlık çözüm metotlarının ceza hukuku alanında uygulama bulması ise onarıcı adalet anlayışının düşünsel temellerinden doğmuştur. 20. yy'ın ikinci yarısında çağdaş ceza adaleti anlayışının yetersizliklerine dair tespit ve çözüm önerileri üzerinden şekillenen ve yeni bir adalet anlayışına evrilen bu düşünüş şekli özetle; suça vücut veren fiili öncelikle devlet iradesine karşı gerçekleştirilmiş bir eylem değil, kişiler arası ilişkileri zedeleyen bir eylem olarak değerlendirmesi ve suça verilecek tepkide cezalandırmaya odaklanmak yerine, suçtan doğrudan etkilenenlerin ortak katılımıyla gerçekleşen iletişime dayalı bir süreçte suçun neden olduğu maddi ve manevi kayıpların mümkün olduğunca yerine konulmasına odaklanır. Onarıcı adalet anlayışının en yaygın programlarından biri olan ve karşılaştırmalı hukuk ile uluslararası hukukta yaygın olarak mağdur-fail arabuluculuğu olarak tanınan çözüm yöntemi 2005 yılından bu yana güncel adıyla "uzlaştırma" başlığı altında Türk Ceza Adaleti sisteminin de bir parçasıdır. Türk mevzuatında uzlaştırma kurumuna dair temel kaynağın 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu olduğu söylenebilir. Ceza Muhakemesi Kanununun 253/25. maddesi gereğince Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanarak 05.08.2017 tarih ve 30145 sayılı Resmi Gazete' de yayımlanarak yürürlüğe giren Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Yönetmeliği de ayrıntılı düzenlemeler içeren temel bir kaynak konumundadır. Uzlaştırma sürecine konu olabilecek suç tiplerinin belirlenmesi ile ilgili genel ilke ve istisnalar, Ceza Muhakemesi Kanununun 253. maddesinin ilk üç fıkrasında düzenlenmiştir. Türk ceza muhakemesi sisteminde uzlaştırma kural olarak soruşturma evresinde işletilmesi gereken bir süreç olarak öngörülmüştür. CMK' nın 253/4. maddesi ile "soruşturma konusu suçun uzlaşmaya tâbi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması hâlinde", dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderileceği belirtilerek, koşulların mevcudiyeti halinde uzlaştırma yolunun işletilmesi zorunluluğu öngörülmüştür. Uzlaştırma yöntemiyle hedeflenen süreç, dosyanın uzlaştırma bürosuna gönderilmesinin ardından, uzlaştırmacı görevlendirilmesi, uzlaştırmacı eliyle taraflara uzlaşma teklifinde bulunulması, teklifin kabulü halinde uzlaştırma müzakerelerinin gerçekleştirilmesi, uzlaşma anlaşmasının sağlanması halinde ceza muhakemesine son verilmesi şeklinde tarif edilebilir.