Anadolu'daki geleneksel bazı bitki çaylarının kimyasal bileşenleri ve biyolojik aktiviteleri

Bu yüksek lisans tez çalışmasında Güney Batı Anadolu Bölgesi'nde doğal olarak yetişen, halk arasında gastrointestinal sistem, solunum sistemi, bağışıklık sistemi rahatsızlıklarında kullanılan ve bugüne kadar doğrudan diyet olarak tüketilen haliyle- çay ekstresi şeklinde çalışması bulunmayan kekik, adaçayı ve dağ çayı olarak bilinen bitkisel çayların çeşitli aktivitelerinin ve biyoaktif bileşenlerinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Diğer çalışmalarda kullanılan organik çözücülerin aksine çalışmamızda çay ekstreleri, su ile demlemek suretiyle elde edildi. Her bir çay ekstresinin uçucu organik bileşenleri HS-SPME-GC/MS sistemi kullanılarak belirlendi. Uçucu organik bileşikleri bakımından, kekik çaylarında (Origanum, Coridothymus ve Satureja) karvakrol, timol, β-karyofilen ve timokinon ortak majör bileşikler olarak tespit edilirken, adaçayı ve dağ çaylarında (Sideritis ve Salvia türleri) 1,8-sineol, β-pinen, bornil asetat ve β-karyofilen ortak majör bileşikler olarak belirlendi. Her bir bitkisel çayın fenolik bileşeni ve organik asitleri HPLC-DAD sisteminde 26 farklı referans bileşik kullanılarak kalitatif ve kantitatif olarak belirlendi. Çalışılan çay ekstrelerinde ferulik asit ve rosmarinik asitin tüm örneklerde ortak olarak bulunduğu tespit edildi. Ayrıca çay ekstreleri üzerine çeşitli biyolojik aktivite yöntemleri uygulandı. Buna göre, antioksidan aktiviteleri beş farklı yöntem (β-karoten renk açılımı, DPPH serbest radikali giderimi, ABTS katyon radikali giderimi, CUPRAC indirgeme gücü ve metal bağlama) kullanılarak belirlendi. Enzim inhibisyon aktivite çalışmalarında; AChE-BChE inhibisyon aktivitesi, α-amilaz enzim inhibisyon aktivitesi, α-glukozidaz enzim inhibisyon aktivitesi ve üreaz enzim inhibisyon aktivitesi testleri uygulandı. Böylece ekstrelerin fenolik ve organik uçucu bileşiklerle gösterdiği aktiviteler arasındaki ilişkiler de kuruldu. Biyolojik aktiviteler bakımından değerlendirildiğinde Coridothymus capitatus ve Salvia officinalis türlerinden elde edilen bitkisel çayların biyolojik aktivitelerinin daha yüksek olduğu, her iki türün rosmarinik asit, mirisetin, kersetin ve krisin gibi biyoaktif bileşiklere sahip olduğu belirlendi. Bu tez çalışması ile Salvia, Sideritis, Coridothymus, Origanum ve Satureja cinslerine mensup 11 bitki türünün, literatürde yapılanlardan farklı bir yaklaşımla, doğrudan diyet olarak tüketilen haliyle hazırlanan çay ekstrelerinin uçucu organik bileşenleri, biyolojik aktiviteleri ve fenolik bileşenleri detaylı olarak incelendi.