An analytic approach for out of town shopping centres and their case studies

19. uncu yüzyılda, endüstri devriminin bir sonucu olarak gelişen teknoloji ve toplumsal çevredeki yeni yapılaşmalar zamanla kent merkezlerinde birçok işlevin yığılmasına sebep olmuştur. Özellikle batı ülkelerinde, kent merkezlerinin karmaşık problemleri karşısında, başta konut alanları ve büyük iş merkezleri kent dışındaki boş ve iskan edilmemiş alanlara doğru kaymıştır. Bu dönem içinde kentsel aktivitenin en önemli öğelerinden biri olan ticari birimler; kent merkezindeki arazi değerlerinin yüksek olması ve hizmet verilen alanların sınırlı kalmasına karşın kent dışındaki servis ve ulaşım kolaylıkları, ayrıca daha ucuz maliyetler nedeniyle kent dışmda gelişmeye başlamıştır. Bu tip gelişmeler, uzun senelerdir batı ülkelerinde uygulanmakta olup kent insanına yeni alternatif yaşam seçenekleriyle birlikte farklı bir alışveriş düzeni sunmaktadır. Zaman içerisinde çeşitli gelişim evreleri geçirerek hizmet verdikleri bölgeye, sundukları ürünlere ve yapılaşma alanlarına bağlı olarak tasarım felsefeleri ve plan şemalarında farklı mekansal çözümleri incelenmiştir. Yapılan çalışma altı bölümden oluşmakta olup tarih sürecindeki alışveriş etkinlikleri ve yapılarının kronolojik olarak tasarım felsefeleri ve sonuç ürün ilişkileri incelenmiştir. Sırasıyla antik dönem yerleşmelerinden Yunan agorası ve Roma forumunun kent merkeziyle bağlantılı olarak, oluşumlarını etkileyen faktörler üzerinde durulmuştur. Aynı kapsam içerisinde ortaçağ Avrupa' sınm ve buna paralel Osmanlı ve Selçuklu devletlerinin toplum yapılarının kentlere yansımasıyla gelişen alışveriş yapılan işlevsel ilişkileri, örgütlenme düzenleri ve mimari özellikleriyle incelenmiştir. Rönasans döneminin geliştirdiği yeni düşünce biçimleri ve endüstri devrinin yarattığı teknolojiler kent merkezlerinde neden olduğu değişimler anlatılmıştır. Sağlıksız yapılaşma, hızlı nüfus artışı ve yeni banliyölerde yeni yaşam seçeneklerinin oluşması ile endüstri devriminin kent merkezindeki mevcut alışveriş yapılarının üzerindeki etkisi tartışılmıştır. ikinci bölümde, farklı toplumların geleneksel alışveriş alışkanlıklarının zamana bağlı değişimi sonucu kent dışında ve kent yakın çevresinde oluşan yeni alışveriş merkezlerinin sınıflanmaları incelenmiştir. Küçük dükkan birimleri ise ticari boyutları mekansal büyüklükleri, işlevsel çeşitlilik ve karmaşaları dolayısıyla bu koşullarda tekbaşlarına etkin olmadıklarından ve komplekslerin bir parçası olarak ele alındıklarından bu sınıflanma içinde yer almamışlardır. Bu bölümde kent dışı alışveriş merkezlerinin gelişim evreleri, uydukent yerleşimlerinin geliştirilmesi, kentîerarası otoyol bağlantılarının iyileştirilmesi, özel araç kullanımının yaygınlaşması ve büyük mağazaların şube birimlere ihtiyaç duyması gibi faktörlere bağlı olarak ele alınıp irdelenmiştir. Üçüncü bölümde kent dışı alışveriş merkezlerinin genel tasarım programlan ve bunları oluşturan etmenler incelenmiştir. Komşuluk üniteleri ölçeğinde, banliyö ve bölge merkezlerindeki ihtiyaç programlarına bağlı olarak gelişen plan tipolojileri, bunların içerisindeki büyük mağaza ve küçük dükkan ünitelerinin oranlan irdelenmiştir. Aynca bu bölümde alışveriş merkezinde yer alan dolaşım alanlan, meydanlar, kiosklar, yatay ve düşey sirkülasyon düzenleri ve alternatifleri, müşteri, personel ve servis araçlan park yerlerinin genel ölçütleri değerlendirilmiş; planlanan alışveriş merkezlerinin bölge ekonomisi ve tüketici davranışlarına göre eğlence parkı, uydu kent yerleşimleri, iş merkezleri ve otel birimleri gibi ikincil kullanımlarla birleşmesi sonucu meydana gelen tasanmsal farklılıklar Avrupa ve Kuzey Amerika' daki uygulanmış örneklerle incelenmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde, kent dışı alışveriş merkezlerini makro ve mikro ölçekli plan kararlan doğrultusunda etkileyen faktörler saptanmış, tanımlanmış çalışma yöntemine uygun olarak sözü edilen örneklerle anlatılmıştır. Öncelikle Türkiye' nin dört büyük kenti çevresinde yapılan projeler, kapsadıklan ölçek ve programlar çerçevesinde ele alınmıştır. Kuzey Amerika ve Avrupa ülkelerinin örneklerine değinilmiştir. Bu projelerin ortak özellikleri ise tasanm programlarının kapsamlı ve karmaşık olması ve daha kompleks yapılan birarada bulundurmalandır. Verilen tüm örnekler tasanm felsefeleri, plan şemalan ve işletmecilik performanslan dikkate alınarak irdelenmiştir. Beşinci bölümde kent merkezleri, kent yakın çevreleri ve kent dışında konumlanabilen alışveriş merkezlerinin tasarımlan aşamasında, izlenmesi gereken planlama ilkeleri saptanmıştır. Bu ilkeler; proje alamnı saptama, bölge ekonomisinin uygunluğunu araştırma, konumsal özellikler, ulaşım özellikleri, tüketici davramşîan, rekabet şartlanma oluşturulması ve hükümet poliîikalannm etkinliğinden oluşmaktadır. Her bir planlama ilkesinin farklı örneklerdeki etkinlik derecelerisaptanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın altıncı bölümünde, kent dışı alışveriş merkezlerinin genel kapsamda sağlıklı yapılaşmaları için gerekli şartların nasıl oluşturulabileceği yapılan değerlendirmeler ve irdelemeler ışığında maddeler halinde belirlenmiştir. Aynca Türkiye koşullarında kent yakın çevrelerinde oluşan alışveriş ünitelerinin doğru yönlendirilmesi için bu planlama kriterlerinden hangüerinin gerekliliği tartışılmıştır, özellikle izmir kenti çevresindeki yeni oluşumlar için sınıflama ve alan saptamalarına gidilerek bu birimlerin geleneksel alışkanlıklanmızı ve standartlarımızı nasıl etkilediği irdelenerek tasarım, öneri ve kriterleri oluşturulmuştur.