Ütopyalarda/distopyalarda mimari psikolojisi: William Morris'in Hiçbir Yerden Haberler'i, George Orwell'in Bin Dokuz Yüz Seksen Dört'ü ve J.G. Ballard'ın Gökdelen'i

Londra'da geçmekte olan William Morris'in Hiçbir Yerden Haberler'i (1891), George Orwell'in Bin Dokuz Yüz Seksen Dört'ü (1949) ve J.G. Ballard'ın Gökdelen'ine (1975) odaklanan bu tezin temel amacı ütopya/distopya yazınında mimarinin sadece olay örgüsünün geçtiği bir ortamdan ziyade, ütopya yazarlarının övmek, distopya yazarlarınınsa yermek amacıyla ele aldığı ideolojileri yansıtarak karakterlerin psikolojilerini etkilemede kullandıkları temel araç olduğunu savunmaktır. Morris'in ütopyası Hiçbir Yerden Haberler, Viktorya Döneminin mekanik ve insanlıktan çıkarıcı ortamını eleştirmek için Hiçbir Yer isimli sosyalist ve tarıma dayalı bir toplumu resmetmektedir. Eser, Morris'in sosyalizm ve Sanat ve El Sanatları akımı üzerine yazdığı denemeleri, ve on-dokuzuncu yüzyılda umumi parkların açılmasına vesile olan park hareketleriyle birlikte okunduğunda görülmektedir ki, bu mutluluk verici yeri tasvir ederken, ütopik mimarinin olumlu yönünü yansıtmak için Morris kendi sosyalist ve sanatsal görüşlerini de işin içine dahil etmektedir. Ütopyanın tam aksine, Orwell'in Bin Dokuz Yüz Seksen Dört isimli distopyasında ise mimari, karakterler üzerinde tahakküm kuran baskıcı iktidar sahiplerinin kendi ideolojileri doğrultusunda kullanılmaktadır. Michel Foucault'nun "Panoptisizm" ve Michel de Certeau'nun "strateji" ve "taktik" kavramları ışığında bakıldığında, Oceania'nın totaliter hükümetinin, mimarinin çeşitli unsurlarını kullanarak karakterleri manipüle ettiği, onlar üzerinde baskı kurduğu ve onları böylece kontrol altında tuttuğu görülmektedir. Benzer bir şekilde ama tamamen farklı bir bağlamda, Ballard'ın Gökdelen romanı da mimarinin karakterlerin düşünceleri ve davranışları üzerindeki olumsuz etkisi hakkındadır. Freud'un uygarlık kavramı üzerindeki düşünceleri ve Henri Lefebvre'in "mekanın üretimi" ve Michel de Certeau'nun "strateji" ve "taktik" kavramları ışığında bakıldığında, Ballard'ın Gökdelen romanındaki bina, modernist mimarinin insan psikolojisi üzerindeki olumsuz etkisinden ötürü şiddete yol açmaktadır. Sonuç olarak, her ne kadar mimari tüm ütopya/distopyalarda önemli bir yere sahip olsa da, özellikle bu çalışmada adı geçen üç eserin her birinde, yazarların irdeledikleri temel konuların merkezinde olması sebebiyle ayrıca önem arz etmektedir. Anahtar Sözcükler: William Morris, George Orwell, J.G. Ballard, Hiçbir Yerden Haberler, Bin Dokuz Yüz Seksen Dört, Gökdelen, Ütopya, Distopya, Mimari, Mimari Psikolojisi.