Aşçı İbrahim Dede'nin hayatı, eserleri ve hatıraları çerçevesinde tasavvuf anlayışı

İstanbul Kandillili Nakşî – Hâlidî şeyhlerinden olan Aşçı İbrahim Dede 1828'de doğmuş ve 1906 yılı sonrasına kadar yaşamıştır. İstanbul, Erzurum, Erzincan, Şam, Edirne ve Medine şehirlerinde ordu rûznamçeciliğinde (muhasebe katibi) bulunmuş ve yaşantısı boyunca tasavvufî çevrelerle yakından temaslarda bulunmuştur. Çocukluğundan itibaren tasavvufî çevrelerle içli dışlı olan Aşçı Dede, yaşıtları oyun oynarken kendisi dergâh köşelerinde zikirle meşgul olmuştur. İstanbul'da yaşadığı süre zarfında Süleymaniye Rüştiyesi'nden mezun olmuş, mesleğe atılmasından sonra Rifâî, Halvetî ve Kâdirî meşayihiyle oturup kalkmış, daha sonra Mevlevî ateşine kapılmıştır. Nihayetinde Nakşî – Hâlidî şeyhi Mustafa Fehmi Efendi ile sükûn bulmuştur. Derviş meşrep, gözü yaşlı, rakîk, hizmet ehli, cezbeli ve çok yönlü (zü'l-cenâheyn) olan Aşçı Dede'nin Risâle-i Ahvâlî okuyucuya zengin bir muhteva sunmaktadır. Aşçı İbrahim Dede'nin hatıraları kayda değer nitelikte tasavvufî muhtevası bulunduğundan betimlenmesi zarûrî görülmüş. Hakkında ulaşılabilen materyal ve kaynakların hepsine değinilmeye çalışılmıştır. Tasavvuf metodolojisinde konumu tespit edilmeye çalışılmış olup şuttârî ve Ekberî bir eksende olduğu görülmüştür. Bunun yanı sıra mecâzî aşk ve hakîki aşk hususunda metaforik anlatımlar ortaya koymuştur. Şeriat, tarikat ve hakikat bağlamında açıklamaları özgün, aşk konusunda görüşleri değerli bulunmuştur. Her sâlikin ulaşabileceği mertebesi olduğunu ve ötesinin bulunmadığından bahsetmiştir. Felsefî tasavvuf alanında görüşler ortaya koymuş, vahdet-i vücûd hususunu temsil ve tecessüm ettirmeye çalışmıştır. Semâ'ın elest bezmiyle ilgisine insan ruhuna olan etkisine değinmiştir. Aşçı Dede, belirtilen konular dışında evliyaullah, ibadetlerin manevi yorumları, seyr u sülûk ve velâyet-nübüvvet hakkında açıklamalarda da bulunmuştur. Çalışma iki ana bölümden müteşekkil olup birinci bölüm Aşçı Dede'nin hayatı ve eserlerini, ikinci bölüm ise hatıraları çerçevesinde tasavvuf anlayışını incelemeye tahsis edilmiştir. Sonuç kısmında ise Aşçı Dede'nin görüşleri kısaca özetlenmiş olup onu farklı kılan yanları vurgulanmıştır.