Âşık Paşa'nın Garib-Nâmesi'nde devrin toplum hayatı

Tükiye Tarihi açısından XIII. ve XIV. yüzyıl önemli olayların yaşandığı bir dönemdir. Bu dönem geleceğe büyük izler bırakan Selçuklu Devleti'nin sonu ve gelecekte büyük medeniyet oluşturacak olan Osmanlı Devleti'nin ilk tohumlarının atıldığı sıkıntılı ve sancılı bir dönemdir. Garib-nâme Türk, edebiyat ve medeniyet tarihinin önemli eserlerinden biridir. Garibnâme'de yazıldığı dönemin toplum hayatının yansımasını ele aldığımız bu çalışmamızda XIII.ve XIV.yüzyıl toplumundan bahsetmeden geçemezdik.Tabi ki bu dönemdeki mutasavvıfların halk üzerinde önemli tesirleri olmuştur, bunlar büyük, medeni bir devletin kuruluşunda baş rol oynamışlardır. Sanat, edebiyat ve fikrî sahada çok önemli zengin içerikli eserlerin verildiği, hayatın zorluklarının aşılmaya çalışıldığı bir dönemde kuşkusuz halk, güven telkin eden bu şahsiyetler etrafında toplanmışlardır. Bu dönemin şartları içinde önemli şahsiyetiyle etrafında pek çok kişinin toplandığı Âşık Paşa, Garib-nâme isimli eserini vücuda getirmiştir. Nitekim kendi ailesi de sıkıntıları azaltabilmek için önemli roller üstlenmişlerdir. Kanaatimizce bu sıkıntılı dönemde yaşayan Âşık Paşa'nın eserinde devrin sosyal hayatına değinmemesi mümkün değildir. Garib-nâme'nin değeri yazıldığı dönem göz önüne alındığında onun değeri daha açıkça ortaya çıkmaktadır. Ayrıca nüshalarının yurt içi ve yurt dışında pek çok kütüphanede de yer alması onun daha sonraki yüzyıllarda da çoğaltılarak okunduğunu ve kabul gördüğünü göstermektedir. Çalışmamızda Âşık Paşa'nın Garib-nâme'si baştan sona gözden geçirilerek, beyitlerde değişik vesilelerle değinilen sosyal hayatla ilgili düşünce ve anlayışını ortaya koyan söylemleri ele alınmıştır. Bunların gerek dönemleri, gerekse günümüze yansımaları değerlendirilmeye çalışılmıştır. Ayrıca, Âşık Paşa'nın sosyal hayata dair düşüncelerini ifade ettiği deyim ve kavramların Türk kültürü bakımından nasıl ele alınması gerektiği üzerinde de yorumlar yapılmaya gayret edilmiştir. Bu arada bu kavramların farklı Türk topluluklarında ve Türk Tarihi'nin diğer kaynakları ile de karşılaştırılmasına çalışılmıştır.