Atatürk’ün sosyal devrimleri ve tepkiler (1923-1938

Cumhuriyet kadroları, yeni Türk devletini kurar kurmaz modern bir ulus inşa etmek için yola koyuldular. Bu düşünceden hareketle, toplumun gündelik yaşamında köklü değişikliklere yol açacak devrimler birbiri ardını kovaladı. Eğitim öğretim, modern ulus toplumunun inşasında öncelikli ögelerin en başında geldi. Sivil halkın yeni rejimi içselleştirmesi maksadıyla açılan okullar, Halkevleri/Halkodaları, Millet Mektepleri, fakülte ve enstitüler Türk milletinin zihin yapısını büyük ölçüde değiştirdi. Müzik, resim, heykelcilik, dil ve tarih alanlarında yürütülen faaliyetler insanlar arasında kanıksanmış algıların yıkılmasına önemli katkılar sağladı. Toplumun geneli sosyokültürel devrimlere entegre olmaya çalışıp destek verdi. Geniş halk kitlelerinin arka çıktığı icraatlar aracılığıyla sosyolojik bir eksen kayması yaşandı. Ancak alfabe devriminin onaylanıp hayata geçirilmesi, diğer toplumsal yenilikler kadar kolay olmadı. Atatürk, yeni Türk harflerinin kullanımının yaygınlaşması amacıyla yakın çevresini, basın kuruluşlarını ve halkı ikna etme yolunda yoğun çaba sarf etti. Zamana yayılarak ve kamuoyunu hazır hale getirerek gerçekleştirilen devrimlerden biri de kılık kıyafet düzenlemeleri oldu. Kent merkezlerinde peçe, çarşaf ve kara don yasaklamaları esnasında siyasi erk tarafından ihtiyatlı bir tutum izlendi. Tek Parti döneminde toplumun dış görünüşü tepeden tırnağa revize edildi. Kıyafet düzenlemelerinde en büyük reaksiyon şapkaya gösterildi. Anadolu’nun birçok yerinde çıkan ayaklanmalar Rize’de olduğu gibi katı önlemlerle bastırıldı. “İslam’ın merkezileştirilmesi” temel felsefesine uygun tarzda kapatılan tarikat kurumları illegalde olsa varlıklarını belli ölçüde sürdürdü. Dil devrimiyle bütünleşik şekilde yürütülen Türkçe ibadet projesi ise hararetli tartışmalara yol açtı. Bursa olayı üzerinden anlaşılacağı üzere, anılan projenin önemli aparatlarından Türkçe ezan uygulaması halkta pek de karşılık bulmadı. Benimsenen veya hüsnükabul görmemiş etkinliklere rağmen “Türk Devrimi” çağdaşları içinde en hümanist oluşum diye nitelendirildi.