Aydın ilinde Fusarium oxysporum f. sp. vasinfectum'un pamukta çökerten patojeni olarak rolü ve yaygınlığı

Amaç: Bu çalışmada Aydın pamuk ekim alanlarında çökerten hastalığı etmenlerinden birisi olan Fusarium oxysporum f. sp. vasinfectum'un fide dönemindeki rolü ve bulunma sıklığının ilçe bazında belirlenmesi amaçlanmıştır. Materyal ve yöntem: Hastalık etmenlerinin elde edilmesi amacıyla 2022 ve 2023 yıllarında Aydın ili Koçarlı, İncirliova, Germencik, Nazilli, Köşk ve Söke ilçeleri pamuk ekim alanlarından çökerten belirtisi gösteren hastalıklı fide örneklemeleri yapılmıştır. Elde edilen örneklerin izolasyon işlemleri gerçekleştirilerek izolatlar saflaştırılmış ve tek spor izolasyonları yapılmıştır. İzolatların öncelikle cins düzeyinde teşhisi yapılmış ve Fusarium cinsi içerisinde yer alan izolatlardan F. oxysporum f. sp. vasinfectum olanlar morfolojik olarak tanılanmıştır. Kesin tanılamanın sağlanması amacıyla izolatların DNA izolasyonları yapılarak PCR'da moleküler olarak teşhisleri yapılmıştır. Kesin tanısı yapılan F. oxysporum f. sp. vasinfectum izolatlarının patojen olup olmadığının belirlenmesi amacıyla rastgele seçilen temsili izolatlar ile 'Fiona' ticari pamuk çeşidinde patojenisite testleri yürütülmüştür. Bulgular: Aydın ili Koçarlı, İncirliova, Germencik, Nazilli, Köşk ve Söke ilçelerinden 2022 yılında 36 ekim alanından 218 adet izolat, 2023 yılında ise 37 ekim alanından 322 adet izolat elde edilmiştir. 2022 yılında elde edilen izolatlardan Aydın ili genelinde 40 Rhizoctonia spp., 3 Aspergillus spp., 1 Macrophomina spp., 2 Alternaria spp. ve 191 adet Fusarium spp.; 2023 yılında elde edilen izolatlardan ise 71 Rhizoctonia spp., 25 Alternaria spp., 217 Fusarium spp. tanılanmıştır. F. oxysporum f. sp. vasinfectum'un kesin tanısı için 2022 sezonundan elde edilen 191 Fusarium spp. izolatından 135'i için moleküler çalışmalar yürütülmüş ve 111'inden pozitif sonuç elde edilmiştir; 2023 sezonundan elde edilen 227 Fusarium spp. izolatından rastgele seçilen 50 adeti ile yürütülen çalışmalardan ise 49 izolat pozitif bulunmuştur. Patojenisite testine tabi tutulan 45 F. oxysporum f. sp. vasinfectum izolatından biri hariç hepsi patojenik bulunmuştur. İzolatlara ait hastalık şiddeti değerleri %0,00 ile %100 arasında değişkenlik göstermiştir. Sonuç: Elde edilen bulgulara göre Aydın ili pamuk alanlarında çökertene neden olan ana patojenin Fusarium spp. olduğu saptanmıştır. Ayrıca çalışmanın ana konusu olan F. oxysporum f. sp. vasinfectum'un pamukta fide kayıplarındaki rolünün oldukça önemli olduğu ortaya konulmuştur. Pamuk tarlalarında yapılan surveyler doğrultusunda ilçe ve arazilere göre değişmekle beraber Aydın ili pamuk ekim alanlarında çökerten dolayısıyla meydana gelen fide kayıplarının %3.62 olduğu saptanmıştır. Yapılan patojenite testlerinde de elde edilen F. oxysporum f. sp. vasinfectum izolatlarının pamukta 'Fiona' çeşidinde patojenik karaktere sahip oldukları belirlenmiştir.