Azerbaycan milli basınında Rusya Türklerinin siyasi ve kültürel birliği meselesi (1905–1907)

Çarlık Rusyası'nın tarihi süreç içinde Kafkasya, İdil-Ural, Türkistan ve Sibirya topraklarını sınırlarına dahil etmesi sonucunda 20. yüzyıla gelindiğinde İmparatorluk içinde sayıları otuz milyona varan türk soylu halkların meskun olduğunu görmekteyiz. Asırlar boyunca bütün zorluklara rağmen milli kimliklerini muhafaza etmeği başaran Rusya Türkleri 19. yüzyıl sonlarından itibaren kendi milli hakları uğrunda mücadele etmeğe başladılar. Bu mücadelede Türk halklarına önderlik eden aydınlar çoğunluk olarak yurtdışında eğitim gören şahıslardan oluşuyordu. Aydınların mücadele yöntemleri ilk başlarda özellikle basın yoluyla halkın milli şüurunun uyandırılmasına yönlendirilmişti. Bu anlamda edebiyat önemli bir araçtı. Rusya'da 1905 yılı Ekim manifestosundan sonra başlayan ve 1907 yılına kadar devam edecek olan söz ve basın özgürlüğü, bu aydınlara yayınlar yaparak fikirlerini birbirlerine ulaştırmak ve düşünce polemiğine girmelerini sağladı. Bu bağlamda Azerbaycan'da ünlü fikir adamları tarafından yayımlanan "Füyuzat", "Hayat", "İrşat", gibi dergi ve gazeteler de aynı gayeye hizmet eden önemli yayınlardandı. Özellikle, Türklük düşüncesi, milli meseleler gibi sorunların ele alındığı bu basın örneklerinde göz önünde olan konulardan biri de Rusya Türklerinin birlikte mücadele etmesi meselesiydi. Çarlık Rusyası'na karşı mücadelenin kolay olmayacağını anlayan bu aydınlar çözümü birlikte hareket etmekde görüyorlardı. Tabi ki, bu konuda da aydınlar arasında fikir ayrılıkları da mevcuttu. İşte, hazırlanacak olacak doktora tezinde bahs edilen dönem çerçevesinde Rusya Türklerinin siyasi ve kültürel birlik meseleleri Azerbaycan Milli Basınına göre incelenecektir.