Azerbaycan mütefekkirlerinden Salman Mümtaz'ın hayatı, edebiyat tarihçiliği ve eserleri

Modern Azerbaycan Edebiyatı, XIX. yüzyıl sonu, XX. yüzyıl başlarında oluşmaya başlamış ve devrin sosyal, içtimai ve ekonomik yapısıyla paralel olarak gerek konu gerekse tür bakımından gelişimini hızlandırmıştır. Farsçanın baskın dil olması sebebiyle kültür ve edebiyat alanında İran tesirinde kalan Azerbaycan, Rusların bölgedeki siyasi otoriteyi kazanmasının ardından Farsçadan nispeten uzaklaşmış ve Azerbaycan'da Rusça bilen münevverlerin sayısı artmaya başlamıştır. Yazar, şair, eleştirmen yani kısaca aydın zümrede ciddi oranda artış görülürken, bu artış benzer seviyede basın hayatında da kendini göstermiştir. Tüm Türk Dünyasını etkileyen 1905 İnkılabı, sağladığı serbestlik ortamında birçok gazete ve derginin çok kısa bir süre içerisinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Matbaanın yaygınlaşmasıyla birlikte henüz basılmayan veya taşbasması olarak kalan eserlerin, elyazmalarının vb. materyallerin modern anlamda basılması daha kolay hale gelmiştir. Bu imkanlar neticesinde o yıllara değin tezkirecilik geleneğinin yaygın olduğu Azerbaycan'da, artık modern anlamda edebiyat tarihçiliğinin ilk örnekleri görünmeye başlar. Bu geçiş döneminin ilk yazarlarından olan Salman Mümtaz, 1884 yılında Bakü'de doğmuş, erken yaşta edebiyata heves duymasıyla elyazması nüshalar toplamaya ve onların tetkiklerini yapmaya başlamıştır. İlk yazılarını Molla Nasreddin dergisinde yayımlayan Mümtaz, zamanla kütüphanesindeki edebi eser birikimini arttırmış ve 1920 yılından sonra bu materyallerle ilgili tetkiklerini Kommunist gazetesinde yazdığı makalelerle yapmıştır. Çalışmaları neticesinde Mozalanbey Seyahatnamesi, Azerbaycan Edebiyatının Kaynakları ve El Şairleri adlı eserleri, Azerbaycan edebiyatına önemli bir miras bırakmış ve yeni araştırmalara imkân sağlamıştır. Birçok bilinmeyen veya az bilinen şairi ve elyazması nüshayı açığa çıkaran Mümtaz, Stalin dönemindeki temizlik hareketinin kurbanlarından biri olarak 1941 yılında hayatını kaybetmiştir.