Azerbaycan Tarı'nın icra gelişim sürecinde kırım tatar kaytarmalarının etüt olarak kullanımı

Bu tez çalışması, Azerbaycan müzik kültürünün temel çalgılarından biri olan tarın icra öğretiminde karşılaşılan ritmik çeşitlilik eksikliğine çözüm sunmak amacıyla hazırlanmıştır. Günümüzde kullanılan geleneksel etüt kitaplarının büyük çoğunluğunun, 2/4, 3/4 ve 6/8 gibi daha çok basit usullere dayandığı görülmektedir. Ancak bu durum, çalgının potansiyelini tam anlamıyla yansıtmamakta, özellikle aksak usullerde çalım becerilerinin geliştirilmesini sınırlamaktadır. Oysa tar, yapısı itibarıyla hem teknik hem de ritmik açıdan son derece zengin bir çalgıdır ve gelişmiş icra düzeyine ulaşmak isteyen öğrenciler için farklı usulleri kapsayan etütlere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu noktada, özellikle 7/8 gibi karmaşık ve aksak ritimlere dayalı etüt materyallerinin eksikliği dikkat çekmektedir. Bu eksikliği gidermek ve çalgı öğretimini zenginleştirmek adına farklı kültürel kaynakların kullanımı düşünülmüş, bu doğrultuda Kırım Tatar Halk Müziği'nde önemli bir yere sahip olan Kaytarma türü ezgiler araştırmanın merkezine alınmıştır. Kaytarmalar, hem karakteristik 7/8'lik ritim yapısıyla hem de melodik yapılarıyla tar çalgısına uyarlanabilecek nitelikte eserler olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda hem ritmik hem teknik açıdan öğretici bir kaynak oluşturma hedefiyle bu ezgiler detaylı biçimde analiz edilmiştir. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde, durum çalışması modeli kullanılarak yürütülmüş ve Kırım Tatar müzik repertuvarında yer alan, 7/8'lik ölçüye sahip yedi farklı Kaytarma ezgisi seçilerek kapsamlı bir incelemeye tabi tutulmuştur. Eserler, ritmik yapı, melodik uygunluk, ses aralığı ve tar çalgısının teknik sınırları göz önünde bulundurularak değerlendirilmiş, ayrıca alanında uzman kişilerden alınan görüşler doğrultusunda seçilmiştir. Bu çalışmanın temel amacı, söz konusu ezgilerin tar öğretiminde sağlayabileceği katkıları, özellikle mızrap vuruş teknikleri, sol el pozisyonları ve bu iki unsurun eş zamanlı uyumunu ifade eden "vehted" kavramı çerçevesinde ortaya koymaktır. Yapılan analizler, Kaytarmaların pedagojik açıdan önemli bir kaynak olabileceğini göstermektedir. Bu ezgilerin teknik gelişimi desteklemenin yanı sıra, tarın icra pratiğine hem ritmik hem melodik çeşitlilik kazandırdığını da ortaya koymaktadır. Ayrıca bu tez, farklı kültürel müzik geleneklerinin çalgı eğitimine entegre edilmesinin hem sanatsal hem de pedagojik anlamda çok boyutlu katkılar sunabileceği görüşünü desteklemektedir. Sonuç olarak, Kırım Tatar müziğinden alınan ezgilerle oluşturulacak etütlerin, tar öğretimine yönelik zengin, özgün ve kültürel açıdan değerli bir kaynak oluşturduğu sonucuna ulaşılmıştır.