Badem yaprak arısı Cimbex quadrimaculata Müller, 1766 (Hymenoptera: Cimbicidae)'nın farklı popülasyon düzeylerini etkileyen faktörlerin otomatik tespitine yönelik açıklayıcı yapay zekâ tekniklerinin geliştirilmesi

Bu çalışmada; badem yaprak arısı Cimbex quadrimaculata (Hymenoptera: Cimbicidae)'nın farklı popülasyon düzeylerini etkileyen faktörlere ait veri setleri, Elazığ İli Keban ilçesi Nimri köyü ile Diyarbakır İli Eğil ilçesi badem alanlarından, 2020, 2021 ve 2022 yıllarında alınmıştır. Çalışmada; zararlının popülasyon düzeylerini etkileyen etki eden bağımsız değişkenler; rakım, sıcaklık, nem, rüzgâr şiddeti, ağaç yaşı, ağaç boyu, ağaç taç izdüşümü, bağımlı değişkenler ise larva düzeyi olmuştur. Karar ağaçları algoritmalarından Random Forest ve Decision Tree'nin başarı sınıflandırma değerleri kullanılmıştır. Larva sayıları, belirlenen ağaç başına 0-3, 3-10, 10-30 ve 30 larva üzeri skala değerleri ile; az bulaşık, orta derecede bulaşık, bulaşık ve çok bulaşık olarak derecelendirilmiştir. Daha sonra bu veriler makine öğrenmesi sınıflandırma modellerinden karar ağaçları algoritmalarında kullanılarak analiz edilmiştir. Analizler; JASP 0.19.1 versiyonundaki programda, Random Forest ve Decision Tree algoritmalarına göre yorumlanmıştır. Çalışma sonucuna göre; Eğil ilçesinde kültür bademlerinde larva düzeyini en fazla etkileyen faktörün sıcaklık olduğu, bunu nemin izlediği tespit edilmiştir. Bu düzeyi en az etkileyenlerin ise ağaç boyu ve ağaç taç iz düşümü olmuştur. Eğil İlçesi Yabani Badem Ağaçlarında ise larva düzeyini en fazla etkileyen faktörün nem olduğu, bunu sıcaklığın izlediği görülmüştür. Elazığ İli Keban İlçesi Kültür Badem Ağaçlarında larva düzeyini en fazla etkileyen faktörün sıcaklık olduğu, bunu nemin izlediği görülmüştür. Elazığ İli Keban İlçesi Yabani Badem Ağaçlarında ise kültür bademlerinde olduğu gibi larva düzeyini en fazla etkileyen faktörün sıcaklık olduğu, bunu nemin izlediği görülmüştür. Tüm parametrelerde, larva popülasyon düzeyini en az etkileyen faktörler veri analizi programındaki uygulamadan çıkartılarak, Random Forest algoritması tekrar uygulanmıştır. Bu uygulamada bağımsız değişkenler, rakım, sıcaklık, nem, rüzgâr şiddeti ve ağaç yaşı olmuştur. Algoritmanın yeniden uygulanması sonucunda doğruluk değeri ve bu değeri destekleyen diğer değerlerinde yükseldiği gözlemlenmiştir. Lokasyonlar arası yabani ve kültür bademi sınıflandırma değerleri karşılaştırılmasında, Diyarbakır ili Eğil ilçesi ve Elazığ ili Keban ilçesinde yabani badem ağaçları karar ağaçları başarı sınıflandırma değeri tespiti uygulamasında larva düzeyini en fazla etkileyen faktörlerin, sırası ile sıcaklık, nem, rakım, ağaç yaşı ve rüzgar şiddeti olarak belirlenmiştir. Diyarbakır İli Eğil İlçesi ve Elazığ İli Keban ilçesi kültür badem ağaçları karar ağaçları başarı sınıflandırma değeri tespiti uygulamasında larva düzeyini en fazla etkileyen faktörlerin, sırası ile sıcaklık, nem, ağaç yaşı, rakım ve ağaç taç izdüşümü olduğu belirlenmiştir. Lokasyonlar arası (Keban/Eğil) yabani ve kültür bademi başarı sınıflandırmasında ise, karar ağaçları başarı sınıflandırma değeri tespiti uygulamasında larva düzeyini en fazla etkileyen faktörlerin, sırası ile sıcaklık,nem, ağaç yaşı, rakım ve rüzgar şiddeti olduğu belirlenmiştir. Yapılan bütün algoritma uygulamalarında sonuç olarak; larva düzeyini en fazla etkileyen faktörler, sıcaklık ve nem olarak bulunmuştur. Larva düzeyini en az etkileyen faktörler ise ağaç boyu ve ağaç taç izdüşümü olarak bulunmuştur.