Bahri Memlûklerde divan müfettişliği / Şeddü'd-Devâvîn

Tarihsel süreç içerisinde devletlerin sürekliliğini ve etkisini sağlayan unsurlar yalnızca kazanılan savaşlar ya da fethedilen topraklarla sınırlı değildir; asıl kalıcı miras, toplumsal düzeni şekillendiren kurumsal yapılardır. Bu bağlamda, Memlûkler döneminde önemli bir idarî ve malî denetim kurumu olan şeddü'd-devâvîn (dîvân müfettişliği) makamı, dönemin bürokratik yapısında merkezi bir rol üstlenmiştir. İlk örneklerine Eyyûbîler döneminde rastlanan bu görev, Memlûkler döneminde daha da kurumsallaşarak, özellikle Mısır ve Şam gibi vilayetlerde vezirin gözetiminde yürütülmüş; çoğunlukla askerî kökenli yüksek rütbeli emîrler, arasırada kalem ehli bürokratlar tarafından icra edilmiştir. Bu tez, şeddü'd-devâvîn makamının tarihî gelişimini, görev tanımını, yetki alanlarını ve atama süreçlerini tarihî kaynaklar ışığında incelemektedir. Şeddü'd-devâvîn, devlet dairelerinin denetimi, gelir-gider dengesinin gözetimi, vergi tahsili, devlet mallarının yönetimi, suç takibi, cezaların uygulanması ve kamu düzeninin tesisi gibi çok yönlü bir sorumluluk alanına sahiptir. Ayrıca vakıf mallarının kontrolü ve taşrada devlet otoritesinin temsili gibi fonksiyonları da bulunmaktadır. Kurum, zaman zaman siyasi güç mücadelelerinin odağı hâline gelmiş, görevde bulunan kişiler aziller, sürgünler, müsadereler ve yeniden atamalar gibi değişken bir kariyer süreciyle karşı karşıya kalmıştır. Bu dönemde görev yapmış şahsiyetler üzerinden makamın icrası, siyasi yansımaları ve devlet içindeki etkisi somut örneklerle analiz edilecektir. Ayrıca resmî yazışmalarda şeddü'd-devâvîn'in temsili, atama belgelerine dair ayrıntılı incelemelere yer verilecektir. Bu tez çalışmasının temel amacı, Memlûk Devleti'nin idari ve mali teşkilatı içerisinde önemli bir yere sahip olan şeddü'd-devâvîn kurumunu, birincil kaynaklar ışığında kapsamlı bir biçimde inceleyerek literatür'e katkı sağlamaktır. Bu bağlamda, kurumun tarihî gelişimi, yapısal özellikleri, görev tanımı, atama süreçleri ve dönemin siyasi-toplumsal dengeleri içindeki yeri bütüncül bir yaklaşımla ele alınacakır. Çalışmanın bir diğer amacı, bu alanda araştırma yapacak araştırmacılara rehberlik edebilecek nitelikte bir kaynak ortaya koymaktır. Mevcut literatür'de dağınık hâlde bulunan bilgilerin sistematik bir şekilde derlenmesiyle, şeddü'd-devâvîn kurumunun temel işleyişi, fonksiyonları ve tarihî önemi somutlaştırılmakta; böylece gelecekte yapılacak akademik çalışmalara sağlam bir zemin sunmayı amaçlamaktadır. Şeddü'd-devâvîn'in Memlûk Devleti içindeki yeri ve görevleri detaylandırılarak; özellikle devlet dairelerinin denetimi, mali işleyişin gözetimi, gelir-gider takibi, vergi toplama, vakıf mallarının kontrolü gibi kritik sorumluluklar çerçevesinde kurumsal işlevleri analiz edilecektir. Ayrıca, bu kurumun farklı bölgelerdeki (özellikle Mısır, Şam, Halep ve Gazze) uygulama biçimleri, görev tanımındaki yerel farklılıklar ve görevlilerin rütbesel dönüşümleri de ele alınarak karşılaştırmalı bir değerlendirme sunulacaktır. Aynı zamanda, göreve atanmada izlenen protokol, kullanılan resmî belgeler (taklîd, marsûme, tevki') ve bu belgelerde yer alan niteliksel beklentiler (adalet, dürüstlük, ehliyet) gibi bürokratik yapıları da kapsamaktadır. Son olarak, şeddü'd-devâvîn'in hukuki ve cezai süreçlerdeki rolü, suçluların tespiti, cezaların infazı ve kadı evlerinin mühürlenmesi gibi uygulamalar üzerinden ele alınarak kurumun çok yönlü yapısı vurgulanacaktır. Bu çalışma, Memlûk Devleti'nde şeddü'd-devâvîn kurumunun yalnızca bir idari pozisyon değil, aynı zamanda merkezi otoritenin devamlılığı, mali disiplinin sağlanması ve toplumsal düzenin tesisi açısından da hayati bir fonksiyon icra ettiğini ortaya koymaya çalışacaktır.