Bankalarda gelir çeşitlendirmesinin performans üzerine etkileri ve Türkiye'deki mevduat bankalarına yönelik bir araştırma

Bankalar gelişmiş ve gelişmekte olan ülke ekonomilerinde finansal sistemin temel yapı taşını oluşturmaktadır. Bankaların temel işlevi fon arz edenlerden mevduat şeklinde topladığı fonları, fon talep edenlere kredi şeklinde aktararak iki taraf arasında köprü kurmaktır. Geleneksel bankacılık faaliyetini oluşturan söz konusu işlev neticesinde bankalar faiz geliri elde etmektedir. Ancak küreselleşme ile birlikte artan rekabet, kâr marjlarının daralması ve gelişen teknoloji bankaların gelir kaynaklarında çeşitlendirme yaparak faiz gelirlerinin yanı sıra faiz dışı gelirlere de kaymasına neden olmuştur. Dolayısıyla bankaların gelir kaynaklarındaki söz konusu çeşitlendirmenin performans üzerindeki etkisini ortaya koymak kârlılığın artırılması ve güçlü bir yapıya kavuşması için önem arz etmektedir. Bu çalışmanın amacı 2010-2018 dönemleri arasında Türkiye'de faaliyet gösteren 21 mevduat bankasının gelir kaynaklarında yapmış oldukları çeşitlendirmenin, performansları üzerindeki etkisini araştırmaktır. Çalışmada öncelikle bağımlı ve bağımsız değişkenler belirlenmiştir. Bağımsız değişken olarak uluslararası örneklerde yaygın bir şekilde kullanılan gelir çeşitlendirme endeksi (HHI) kullanılırken; bağımlı değişken olarak aktif kârlılık (ROA) ve özkaynak kârlılığı (ROE) kullanılmıştır. Daha sonra banka performansı üzerinde etkisi olduğu düşünülen sermaye yeterlilik oranı, aktif oranı, likidite oranı, mevduat büyüme oranı, kredi ve karşılık oranı kontrol değişkeni olarak belirlenmiştir. Son olarak ise çalışmaya dâhil edilen bankaların söz konusu dönemdeki yıllık verileri, panel veri regresyon analizine tabii tutulmuş ve Driscoll-Kraay (1998) Tahmincisi kullanılarak modellenmiştir. Söz konusu analiz sonucuna göre bankaların gelir çeşitlendirmesinin performanslarına olumlu katkı sağladığı anlaşılmıştır. Daha açık bir ifade ile bankaların faiz gelirlerinden faiz dışı gelirlere yönelmesi hem özkaynak kârlılıklarını hem de aktif kârlılıklarını arttırdığı gözlemlenmiştir. Analiz bulguları kontrol değişkenleri açısından incelendiğinde ise sermaye yeterlilik oranının, likidite oranının ve karşılık oranının banka karlılığı üzerinde anlamı bir etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu faktörler içerisinden sermaye yeterlilik oranının etkisinin pozitif; likidite ve karşılık oranının etkisinin ise negatif olduğu gözlemlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Gelir Çeşitlendirmesi, Bankacılık, Finansal Performans, Faiz Dışı Gelir, Faiz Geliri