Başkanlık sistemlerinde devlet başkanının sorumluluğu kapsamında impeachment mekanizması

Demokratik sistemlerde, devlet başkanlarının sorumluluklarını yerine getirmemesi veya yolsuzluk gibi ciddi suçlamalarla karşılaşması durumunda, toplumların liderlerini hesap verebilirlik mekanizmalarıyla denetleme ihtiyacı ortaya çıkar. Bu denetleme araçlarından biri de "impeachment" mekanizmasıdır. Impeachment, bir devlet başkanının yargılanması ve görevden alınması için kullanılan bir prosedürdür ve demokratik sistemlerde hesap verebilirlik, şeffaflık ve güçler ayrılığı prensiplerini sağlama amacını taşır. Bu mekanizma amacına uygun şekilde işletildiğinde, kamu görevinin kötüye kullanımına, yolsuzluğa, anayasal ihlallere ve diğer suiistimallere karşı bir denetim işlevi sunabilmektedir. Bu doktora tez çalışması, impeachment kavramının tarihsel gelişimi, impeachment mekanizmasının farklı ülkelerdeki kapsamı ve usulü üzerine bir analiz sunmanın yanında impeachment mekanizmasını detaylıca tanımak ve başkanlık sistemlerindeki uygulamaları üzerinden ve bir kontrol ve denge mekanizması olarak öngörülen mekanizmanın etkinliğini ve günümüzdeki işlevini değerlendirmek isteyenlere karşılaştırmalı bir kaynak sağlamayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda çalışmanın ilk bölümünde, öncelikle impeachment kavramının tanımı ve tarihsel gelişimi incelenecektir. Impeachment, kökenini İngiltere'nin parlamento sisteminde bulan bir kavramdır. İngiltere'deki parlamentonun, kraliyet yetkililerini görevden alma yetkisini kullanması, Amerikan Kolonileri tarafından da benimsenmiş ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Anayasası'nda yerini almıştır. Bu bölümde, impeachment mekanizmasının tarihsel kökenleri ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki kabul süreci üzerine ayrıntılı bir değerlendirme yapılacaktır. Ardından, impeachment mekanizması dışındaki geri çağırma (recall) ve fiziksel/zihinsel yetersizlik kararı gibi diğer sorumluluk mekanizmaları ele alınacaktır. Yine, impeachment mekanizmasının işleyişi ve tipolojisi üzerinde ayrıntısıyla durulacaktır. Anibal Perez- Linan ve Naoko Kada gibi araştırmacılar tarafından önerilen tipolojiler alt ayrımlarıyla birlikte detaylıca ele alınacak, nihayetinde bu tipolojilerin karşılaştırılmasına yönelik bir ara değerlendirme yapılacaktır. Çalışmanın ikinci bölümünde, impeachment mekanizmasının kapsamındaki eylemler, mekanizmanın işletilmesinde etkili olan faktörler, alınan kararların sonuçları ve mekanizmanın modern işlevi analiz edilecektir. Impeachment mekanizmasıyla ilgili suç niteliğindeki eylemler ve suç niteliğinde olmayan eylemler ayrıntılı bir şekilde incelenecektir. Ayrıca, başkanın yasama organı karşısındaki gücü, kötü ekonomi politikası performansı, başkanın popülaritesindeki düşüş, sokak hareketleri ve medyanın etkisi gibi faktörlerin impeachment mekanizmasının işleyişini nasıl etkilediği ayrıntılı olarak ve uygulamadan örneklerle desteklenerek tartışılacaktır. İkinci bölümde son olarak impeachment mekanizmasının modern işlevleri üzerinde durulacaktır. Üçüncü bölümde, başkanlık sisteminin benimsendiği çeşitli ülkelerdeki impeachment mekanizmasının uygulamaları ele alınacaktır. Bu açıdan çalışmanın kapsamı, uygulamadaki en tartışmalı ve doktrine yön veren ülkelerle sınırlı tutulmuş olup, bu ülkeler arasında ABD, Paraguay, Brezilya, Kolombiya, Venezuela ve Güney Kore bulunmaktadır. Bu ülkelerdeki impeachment süreçleri ve işleyişleri incelenecek, ilgili başkanlar hakkındaki itham ve yargılama süreçleri detaylı olarak ele alınacaktır. Çalışmanın dördüncü ve son bölümünde ise Türkiye'de 2017 Anayasa değişikliği ile yürürlüğe giren cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi bağlamında ABD Anayasası'nda düzenlendiği şekliyle anayasa hukuku ve siyaset bilimi literatüründe yerleşik bir kavram haline gelen impeachment mekanizmasına karşılık gelen Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu ele alınacak, kapsamı, işletilme usulü açıklanarak, işleyişini etkileyen veya etkilemesi beklenebilecek faktörler tartışılacaktır. Sonuç bölümünde ise, impeachment mekanizmasının önemi ve etkisi üzerine bir değerlendirme yapılacak ve Türkiye'de cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde öngörülen cezai sorumluluk mekanizmasının işleyişine dair gelecekteki olası senaryolar ve gelişmeler tartışılacaktır. Ayrıca, başka ülkelerdeki impeachment deneyimleri ve farklı impeachment tipleri hakkında bir kıyaslama yapılacak ve bu mekanizmanın demokratik denge ve hesap verebilirliğe katkısı bakımından değerlendirmeler yapılacaktır. Anahtar kelimeler: Impeachment, başkanlık sistemi, itham, suçlama, soruşturma, yargılanma, mahkûmiyet, azil, görevden alınma.