Determinants of Ghana's trade flows in economic community of West African states: Application of the Gravity model

Uzun yıllardan bu yana, bölgesel ekonomik işbirlikleri, ekonomik büyüme ve kalkınmaya ulaşma temel amacıyla ulusların dikkatini çekmiştir. Bölgesel ticaret bloklarının oluşumu yoluyla, bir bölgesel ticaret serbestleştirilmesi ortak alanı oluşmuştur. Tobler, "Coğrafyanın birinci kanunu (First law of geography)" adlı eserinde her şeyin her şeyle ilgili olduğunu, ancak yakın şeylerin uzak şeylerden daha ilgili olduğunu belirtmektedir. Bölgesel bütünleşmenin genel teorisi, bölgesel ticaret bloğuna ait üyelik ekonomisi üzerinde muhtemelen olumlu etkilerin olduğunu öne sürmektedir. Bölgesel ekonomik bütünleşme, komşu ülkeler arasında mal ve hizmetlerin serbest akışını kolaylaştıran, yatırımın, teknoloji ve kişilerin tek bir pazar ile karşılaştırmalı üstünlük yararları ve ekonomi ölçekleri olan ortak bir coğrafi sınır içinde bulunmasını sağlayan bir anlaşma gerektirir: Bölgesel ticaretten dolayı devamlı artan ve finans sağlayan refah kazançları. Örneğin, yoksulluğu azaltmak ve sonradan kalkınmayı sağlamak için yardım ekonomileri gibi. Bölgesel ilişkiler, gelişmekte olan ülkelerin iyileşmesine yardımcı olurken aynı zamanda git gide artan küresel rekabet zorlukları ile başa çıkmaları için onlara destek olur. Ayrıca, daha büyük bölgesel pazarlar uluslararası rekabet için büyük şirketlerin uygun biçimde hazırlanmasını ve yayılmasını mümkün kılar. Diğer taraftan, bölgesel ekonomik bütünleşme, üye devletler birbirleriyle üye olmayan devletlerden daha fazla ticaret halinde olduğunda ticari saptırmalara yol açar. Bu bölge içi ticaret yeni engeller oluşturarak, bloktaki daha zayıf ve etkisiz şirketlerin bilinçsizce ya da tam aksi yönde korunduğu bir duruma neden olabilir. Ayrıca, karar alma süreci kolektif eylem yerine bireysel çabalar yoluyla belirlendiğinde, üye devletlerin özerklik kaybıyla sonuçlanır ve iktisadi politikalarına zarar verebilir. Bölgesel ekonomi teorileri ülkelerin tek tek ticari üstünlüklerine ve faktör donatımlarına bağlı olan ticaretten maksimum fayda elde ettiklerini ileri sürmektedir. Her üye devlet bölgesel bloğa ve kendi ticari muadillerine göre daha düşük fırsat maliyetiyle üretilebilen ihracat mallarına yoğunlaştığında ticarette karşılaştırmalı üstünlükler mevcuttur. Bir ülkenin firmalarının bölgesel ticaretten kar sağlaması, onların küresel alanda rekabetleri tarafından belirlenir ki hükümet küresel alanda bu tür firmaların mücadele etmesi için ihtiyatlı politikalar yaratma konusunda önemli bir rol oynar. Afrika'da ekonomik bütünleşme konusundaki çabalar, ulusal ekonomilerin küçüklüğü sorununun üstesinden gelmek ve küresel rekabetle başa çıkmak adına yıllar sonra kısmen önemli bir ivme kazandı. 1975 yılından bu yana, Gana Batı Afrika Alt bölgesinde yer alan komşularıyla bölgesel ekonomik bütünleşme yolunda Batı Afrika Ülkeleri Ekonomik Topluluğu'nu kurarak (ECOWAS) önemli adımlar attı. Bu bölgesel bloğun temel amacı, serbest ticaret alanı ve ortak bir pazar elde etmektir. Blok, özel gümrük vergilerini ve üye ülkelerin ithalat ve ihracat açısından var olan diğer masrafları, ayrıca üye ülkeler arasındaki idari kısıtlamaları ortadan kaldırmayı, üçüncü ülkelere yönelik ortak bir ticaret politikası ve ortak gümrük tarifesi kurmayı ve üye ülkeler arasındaki kişiler, mal, hizmet ve sermayenin serbest dolaşımını engelleyici unsurları ortadan kaldırmayı amaçlar. İkili ve bölgesel ticaretin serbestleştirilmesi git gide yaygınlaştığından bu yana, özellikle, Ekonomik Ortaklık Anlaşmaları üzerinde Avrupa Birliği ve ECOWAS gibi alt bölge- gruplar arasında devam eden müzakerelerin karşısında bölge içi ticareti arttıran daha kapsamlı bölgesel ekonomik bütünleşmenin teşvikini sağlayan çağrıların var olduğu bu dönemde, bunun Gana gibi bir ülke için olan önemini kavramak vazgeçilmez bir durumdur. Gana'nın ticaret politikası, bölgesel bütünleşmeye ciddi bir önem atfeder. Bu politika, komşuları ile daha etkin bütünleşmenin, kendi ürünlerinin vatandaşlarına daha ucuz mal edildiği ve rekabet edilebilir daha geniş bölgesel pazarlara erişimi sağlayacağını savunmaktadır. Yeni ticaret teorisi, yerli tüketicilerin yüksek zevkleri varsa, talep edilen yüksek kalite standardını karşılamak için modern teknolojideki yenilik ve yatırımlar yoluyla firmalara piyasada baskı oluşturduğunu öne sürmektedir. Bu tez, çekim/gravite modeli yaklaşımı kullanılarak Gana'nın ECOWAS içindeki ikili ticaret akışını etkileyen faktörleri belirlemeyi amaçlamaktadır. Özel olarak bu çalışmada, Gana'nın ekonomik birlikteki ticari faaliyetlerini engelleyen faktörlerin yanı sıra ticari faaliyetlerini teşvik eden faktörler de araştırılmıştır. Gana'nın ECOWAS içindeki ticari faaliyeti olarak ithalat ihracattan daha fazladır ve çıktıya çok az bir katkı sağlar. Genel olarak, Gana'nın bölge içi ticareti bloktaki en büyük ekonomiye sahip olan Nijerya karşısında yetersiz kalmaktadır. Bu durum, Afrika kıtasındaki ticaret bloğu ülkelerinin karşılaştıkları zorluklara bağlı olabilir. Bölge içi ülkelerin karşılaştıkları bu engeller arasında; kötü ulaşım ağı, hantal ithalat ve ihracat işlemleri, sınır ötesi engeller, bilgi ve iletişim teknolojisinin sınırlı kullanımı, bölge içi ticaretin arttırılmasını amaçlayan programların tasarımında özel sektörün yetersizliği ve kötü ticari yerleşim sistemleri sayılabilir. ECOWAS alt bölgesi ticari koridorları üzerindeki kontrol noktalarındaki kontroller, rüşvet ve gecikme sayıları son derece yaygın görülmüştür ve bunlar Gana'nın bloktaki ticaretini olumsuz etkilemektedir. Örneğin, Tema(Gana) ve Ouagadougou(Burkina Faso) arasındaki 1.057 kilometrelik ticaret rotası üzerinde yaklaşık 39.1 dolar rüşvet ödenen toplam 23.3 kadar kontrol noktası vardır. Gana'nın ekonomik ilerlemesine rağmen, ekonomi büyük ölçüde birincil malların ihracatına bağlıdır. Ekonomi, temelde tarıma dayalı, gelişmekte olan bir ekonomi özelliği taşımaktadır. Son birkaç yıldır hizmet sektörünün güçlü olması dışında, sanayi sektörünün büyümesi imalat aktivitesindeki düşüş nedeniyle yavaşlamıştır. İmalat sektörünün üretime katkısı 2008 yılında yüzde 7.9'luk bir orandan 2012 yılında yüzde 6.9'luk bir orana gerileme göstermiştir. Bu durum, yetersiz teknoloji ve yeniliğe atfedilebilir ve hafif imalata bağlıdır. Sonuç olarak ülke, ihracat öncesi birincil ürünlere değer katmada yetersizdir. Bu çalışma için seçilen çekim/gravite modeli, 1999 yılından 2013 yılına kadar panel veri ile Gana ve diğer on dört üye ülkenin ekonomik, demografik ve coğrafi değişkenleri kullanılarak oluşturulmuştur. İstatiksel tahmin ve sonraki analizler için en küçük kareler tekniği kullanılmıştır. Bu yöntemin seçimi ticaret analizinde büyük ölçüde kullanılmasından ve iç ticaret faaliyetini engelleyen ya da kolaylaştıran diğer değişkenleri araştırmacıya tanıtmayı kolaylaştırmasından kaynaklanmaktadır. Ampirik sonuçlar, Gana'nın ve ticari ortaklarının gayri safi milli hasılasındaki iyileşme, ortakların nüfus artışı ve ticari ortakların ticaret özgürlüğünün Gana'nın bloktaki ikili ticari akımını istatistiki yönden anlamlı ve olumlu yönde etkileyen faktörler olduğunu göstermiştir. Temel çekim/gravite modeli yaklaşımı ile Gana'nın ve diğer on dört üye ülkenin gayri safi milli hasılasındaki önemli bir artış, Gana'nın karşılıklı ticaret hacminde önemli bir etkiye sahiptir. Buna göre, Gana ekonomisindeki yüzde 1'lik bir artış ikili ticaretinde yüzde 0,57'lik bir artışa neden olacaktır. Ticaret ortaklarının gayri safi milli hasılasındaki yüzde 1'lik bir artış Gana'nın ticaretinde yüzde 0,89'luk bir artış gösterecektir. Alt bölgedeki ticari ortakların ticaret serbestliği, bir ECOWAS üyesi olarak Gana'nın ikili ticaretinin gelişmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Ortakların serbest ticaret politikalarındaki iyileştirmenin ikili ticaret akımları üzerinde önemli ölçüde olumlu etkilere sahip olduğu görülmüştür. Ülkelerin komşuluğu ve ortak resmi dil gibi faktörler Gana'nın ikili ticaretini istatistiksel olarak yüksek anlamlılık düzeyinde etkilemektedir. Ortak bir sınırın paylaşımının, Gana'nın ikili ticaretini yüzde 200 olumlu bir biçimde etkilemesinin, Gana ve topluluğun geri kalanları arasındaki suni sınırlar üzerinde daha fazla işbirliği için bir gösterge olduğu varsayılmaktadır. Ortak resmi dil bağlamında, Gana ve bu ortak resmi dili paylaşan diğer ülkeler arasındaki ikili ticaretin yüzde 500 oranından daha yüksek olacağı tahmin edilmektedir. Bununla beraber, blok çeşitli sömürgeci ülkelerden oluşan bir geçmişe sahiptir, ancak Fransa'nın baskınlığı ön plandadır. Bunun bir etkisi olarak, Gana'nın kendisi ile aynı ülke sömürgesi olmayan ülkelerle ticaretinin yüzde 45 oranında düşeceği tahmin edilmektedir. Ancak, bu durum istatiksel olarak anlamlı değildir. Gana'nın ticaret serbestliği ya da serbest ticarete yönelik politikasında almış olduğu önlemler ekonomik blok ile olan ticaretinde teşvik edici çıkmamıştır, ancak istatiksel olarak anlamlı değildir. ECOWAS bünyesindeki ticari ortaklar ile Gana ticaret şehirleri arasındaki sınırlar üzerinde bulunan taşıma maliyeti, nakliye ve işlem maliyetinin bir ölçümü olarak mesafe, ticaret akımlarına olumsuz etki etmektedir ve yüksek düzeyde anlamlıdır. Gana'nın nüfusundaki artış toplam ticaret hacminde olumlu bir anlam taşımasına rağmen, ekonomik kitle olarak ya da gayri safi milli hâsıla olarak ölçüldüğünde önemsiz olduğu ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, çekim/gravite modelinin, sınır ötesi etkiler, dil ve Gana'nın ekonomik büyümesinin, Gana'nın karşılıklı ticaret akımı üzerindeki ekonomik büyümede potansiyel etkilerine yapılan vurgu ile Gana örneği için uygulanabilir olduğunu göstermektedir. Bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm çalışmanın giriş kısmını oluşturmakta; ikinci bölüm ana kavram ve kuramlar üzerinde literatür çalışmasını oluşturmaktadır. Üçüncü bölümde kullanılan yöntem değerlendirilmiştir. Dördüncü bölüm kullanılan veriler ve tahmin modelinden oluşmakta; beşinci bölümde çalışmanın sonuçları tartışılmış ve son olarak altıncı bölümde ise genel sonuç ve politika önerilerinin altı çizilmiştir.