Bedreddin Simâvî'nin din tasavvuru

Bu tez çalışmasında, Osmanlı'nın düşünce tarihinde hem ilmî birikimiyle hem de siyasi duruşuyla öne çıkan Şeyh Bedreddin Simâvî'nin din anlayışı incelendi. Özellikle Vâridât adlı eserinden yola çıkılarak, onun Allah tasavvuru, Vahdet-i Vücûd yorumu, insan iradesi ve kader arasındaki ilişkiye bakışı, ahiret inancı, cennet ve cehennem anlayışı, nübüvvet ile ilgili görüşleri ve kötülük problemi gibi temel konulara yaklaşımı ele alındı. Bedreddin, İslam düşüncesinde sıkça tartışılan birçok konuyu klasik anlayışın dışına taşıyarak, tasavvufi ve felsefi bir dil kullanarak yorumlamayı tercih etmiştir. Ön plana çıkan bazı görüşlerinin olduğu görülüyor. Özellikle "her şey Allah'ın bir tecellisidir" düşüncesi onun varlık anlayışının temelini oluşturur. Allah ile evren arasında keskin bir sınır koymak yerine, tüm varlığı ilahi hakikatin yansımaları olarak görmesi, Vahdet-i Vücûd düşüncesine bağlılığını ortaya koyar. Bu yüzden doğayı, insanı ve hatta kötülüğü bile mutlak hakikatin parçaları olarak değerlendirir. İnsan iradesi konusunda, insanın kendi fiillerinin mutlak sahibi olmadığını, her şeyin Allah'ın takdiriyle gerçekleştiğini öne sürer. Bedreddin, cennet ve cehennemi fiziksel mekânlar olmaktan çok, insanın iç dünyasında yaşadığı ruhsal hâller olarak yorumlar. Bu deneyimlerin sadece öldükten sonra değil, bu dünyada yaşanabileceğini savunur. Böylece daha bireysel bir ahiret tasavvuru ortaya koyar. Öte yandan ona göre hakikat sadece kitaplarda aranmaz; kalbe doğan ilhamla, keşif yoluyla, sezgiyle de anlaşılabilir.