Bilgi teknolojileri projelerinde risk ve performans arasındaki ilişkinin incelenmesi

Risk, beklenmedik durumların oluşması ihtimalidir. Hayatımızın her alanında riskler mevcuttur. Risklere karşı yapılması gereken risklerin oluşma durumlarını tespit edip risklere karşı önlem almaktır. Günümüz dünyasında internet kullanımının artması, mobilizasyon, şirketlerin her işleminin bilgisayarlar üzerinden yapılması gibi sebeplerle bilgi teknolojilerinin kullanımı günden güne artmaktadır. Bununla paralel olarak da yapılan bilgi teknolojileri projeleri sayısı da artmaktadır. Bilgi teknolojileri projeleri arttıkça, proje başarısını olumsuz etkileyebilecek olan risklerin tespit edilmesi de önem kazanmaktadır. Bu çalışma ile Türkiye'deki bilgi teknolojileri projelerinde projelerinin performansının arttırılması amacı ile şirketlerin dikkat etmesi gereken riskleri ortaya koyan bir model oluşturulmuştur. Ayrıca bu modelde risk ve performans ilişkisine etken eden projeye ait özelliklere de yer verilmiştir. Risk ve performans ilişkisini irdeleyen modeli oluşturabilmek için literatürde yer alan risk, performans ve projeye ait özellikler incelenmiştir. Çalışmalarda en çok kullanılan risk boyutları tespit edilmiştir. Risk boyutları 6 grupta incelenmiştir: gereksinim riski, kullanıcı riski, organizasyonel çevre riski, planlama ve kontrol riski, proje kompleksliği ve takım riskleridir. Gereksinim riski, iş ihtiyaçlarının devamlı değişmesi, eksik tanımlanması gibi faktörleri içermektedir. Organizasyonel çevre riski; proje sırasında üst yönetimde yaşanabilecek değişimleri içermektedir. Takım riski, projede yer alan takım üyelerinin deneyimsiz, eğitimsiz olmaları gibi faktörleri içermektedir. Kullanıcı riski, kullanıcıların değişime karşı direnç göstermeleri, projeye katılım göstermemeleri gibi faktörleri içermektedir. Planlama ve kontrol riski, projeden efektif bir proje yönetim metodolojisinin eksikliği, projenin aşamalarının yeterince kontrol edilememesi gibi faktörleri içermektedir. Proje kompleksliği, projede kullanılacak teknolojinin şirket için ve genel olarak yeni olması gibi faktörleri içermektedir. Performans için ise literatürde yapılan çalışmalar incelenmiş ve 2 ayrı grupta incelenmesine karar verilmiştir: süreç performansı ve ürün performansı. Süreç performansı, projenin istenen süre ve bütçe ile tamamlanmasıdır, ürün performansı ise geliştirilen ürünün kalite, kullanım kolaylığı gibi istenen özellikleri ile tamamlanmasıdır. Projeye ait 3 önemli özellik olan stratejik önem, proje süresi ve proje kaynağı modele eklenmiştir. Risk boyutlarının performans boyutlarına olan negatif etkisi modelde ana incelenecek hipotezlerdir. Risk ile performans arasındaki ilişkiye proje özellikleri olan stratejik önem, proje süresi ve proje kaynağı faktörlerinin moderatör etkileri modele eklenmiştir. Model oluşturulduktan sonra hipotezlerin test edilmesi sürecinde 2 yöntem seçilmiştir. 1. yöntem açıklayıcı faktör analizidir. Açıklayıcı faktör analizi yapılmasının sebebi, literatürde yer alan risk ve performans sınıflandırması ile toplanan verideki sınıflandırmanın birbiri ile örtüşüp örtüşmediğini tespit etmektir. 2. yöntem ise Yapısal Eşitlik Modellemesidir. YEM'in seçilmesinin amacı, bütün ilişkilerin tek modelde ve hata payının da minimuma indirilerek incelenmesini sağlamasıdır. Modelde yer alan hipotezlerin doğrulanması amacı ile anket yöntemi kullanılmıştır. Ankette demografik bilgiler, projeye ait faktörler, risk ve performans soruları yer almıştır. Risk, performans ve proje özellikleri soruları son tamamlanan proje düşünülerek cevaplandırılması istenmiştir. Projeye ait özellikler stratejik önem, proje süresi ve proje kaynağıdır. Stratejik önem için ölçüm bilgisi ise stratejik, bilgilendirici ve işlemsel projeler Proje süresi ay cinsinden projenin tamamlanma zamandır. Proje kaynağı, projenin iç/dış kaynakla mı gerçekleştirildiği bilgisidir. Risk boyutları toplamda 30 soru ile incelenmiştir. Performans ise 9 soru ile incelenmiştir. Risk ve performans sorularının cevapları Likert 7'li skala ile ölçülmüştür. Anket, Türkiye'de bilgi teknolojileri projelerinde çalışan kişilere uygulanmıştır. Veriler 2 yöntemle toplanmıştır. 1. yöntem "surveey" adlı siteden online olarak anketin ilgili kişilere ulaştırılmasıdır. 2. yöntem ise anket çıktısının ilgili kişilere ulaştırılmasıdır. Toplamda 306 anket toplanmıştır. Modelin analizi 6 aşamada gerçekleştirilmiştir. Modelin analizi için SPSS 21.0 ve AMOS 21.0 programları kullanılmıştır. Öncelikle aykırı veri analizi gerçekleştirilmiştir. Aykırı veri analizi ile amaç değişkenler arası ilişkilerin incelenmesini yanıltacak bir data olup olmadığının tespitidir. Aykırı veri analizinden sonra geriye 274 adet veri kalmıştır. Verilerin normal dağılıma uygunluğu için basıklık ve çarpıklık değerleri kontrol edilmiştir. Verilerin normal dağılım uygun olduğu görülmüştür. 274 adet veri ile açıklayıcı faktör analizi yapılmıştır. Açıklayıcı faktör analizi yorumlanmadan önce KMO ve Barlett testi sonuçları kontrol edilmiş ve açıklayıcı faktör analizi için uygun olduğu ortaya konulmuştur. Açıklayıcı faktör analizinde birden fazla faktörün altında anlamlı yüklenen veya literatür ile ters faktörün altında yer alan sorular analizden çıkartılmıştır. Açıklayıcı faktör analizi sonucunda risk için toplamda 16 soru kalmıştır. Performans için açıklayıcı faktör analizi sonrasında 7 soru kalmıştır. Açıklayıcı faktör analizi sonrasında risk ve performans boyutları için güvenilirlik kontrol edilmiştir. Gereksinim faktörü cevaplarının güvenilir olmadığı tespit edilmiş ve bu sebeple analizden çıkartılmıştır. Açıklayıcı faktör analizi sonucunda kalan değişkenler ile YEM analizi çalışmasına başlanmıştır. YEM analizi 2 aşamalı gerçekleştirilmiştir. YEM analizinin ilk aşaması ölçüm modelinin oluşturulması, 2. aşaması ise yapısal modelin oluşturulmasıdır. Ölçüm modelinin amacı, örtük değişkenlerin gözlenen değişkenler tarafından ne kadar ölçülebildiğini göstermektir. Ölçüm modelinin analizi, doğrulayıcı faktör analizi ile gerçekleştirilmiştir. Ölçüm modeli oluşturulduktan sonra uyum iyiliği değerleri kontrol edilmiştir. İlk analizde uyum iyiliği değerlerinin beklenen değerlerde olmaması ve gözlenen değişkenlerin örtük değişkenleri açıklama oranının düşük olması sebebiyle ölçüm modelinden bazı gözlenen değişkenler çıkartılmıştır. Ölçüm modelinde uyum iyiliği olarak istenen değerlere ulaşılması ve örtük değişkenlerin gözlenen değişkenler tarafından açıklanma oranların istenen seviyeye gelmesi ile ölçüm modeli modifikasyonu tamamlanmıştır. Yapısal model oluşturulmuş ve yapısal modelin de uyum iyiliği değerleri kontrol edilmiştir. Model uyum iyiliği değerlerini sağladıktan sonra model yorumlama aşamasına geçilmiştir. Analiz sonuçlarına göre planlama ve kontrol riskinin süreç performansını negatif ve güçlü bir şekilde etkilediği kanıtlanmıştır. Takım riskinin ürün performansını negatif etkilediği ispatlanmıştır. Gereksinim riskinin güvenilirliği düşük çıkması sebebi ile modelden çıkarıldığı için gereksinim ile ürün ve süreç performansı arasındaki ilişki incelememiştir. Proje kompleksliği riski ile ürün performansı ilişki, organizasyonel çevre riski ile ürün performansı ilişki, kullanıcı riski ile ürün performansı arasındaki ilişki ve planlama ve kontrol riski ile ürün performansı arasındaki ilişki olmadığı ortaya konulmuştur. Proje kompleksliği riski ile süreç performansı ilişki, organizasyonel çevre riski ile süreç performansı ilişki ve kullanıcı riski ile ürün performansı arasındaki ilişki arasındaki ilişki olmadığı ortaya konulmuştur. Literatüre ters olarak takım riskinin süreç performansını olumlu etkilediği ortaya konulmuştur. Süreç performansı artışının ürün performansı artışını sağladığı ortaya konulmuştur. Proje stratejik olduğu durumda, planlama kontrol riskinin süreç performansına negatif etkisinin daha fazla olduğu ispatlanmıştır, İşlemsel projelerde takım riskinin ürün performansına negatif etkisi anlamlı çıkmaması sebebiyle stratejik önemim takım riski ile ürün performansının arasındaki ilişkiye etki edip etmediği araştırılamamıştır. Planlama ve kontrol riski hem kısa hem de uzun süreli projelerde süreç performansına etkisi yakın düzeylerdedir bu sebeple, proje süresinin planlama ve kontrol riski ile performans arasındaki ilişkiye bir etki yaratmadığı görülmüştür. Uzun süreli projelerde, takım riskinin performansa etki etmediği görülmüştür, bu sebeple de sürenin takım riski ile performans ilişkisine etki edip etmediği test edilememiştir. Dış kaynakla yapılan projelerde iç kaynaklı projelere göre takım riskinin ürün performansına etkisinin daha fazla olduğu analizler sonucunda elde edilmiştir. Planlama ve kontrol riskinin süreç performansına negatif etkisi iç ve dış kaynaklı projelerde aynı düzeydedir, dolayısıyla proje kaynağını planlama ve kontrol riski ile süreç performans arasındaki negatif ilişkiye etki etmediği görülmüştür. Türkiye'de bilgi teknolojileri projelerinde, projelerin istenen süre ve bütçede; istenen özelliklerde tamamlanması için planlama ve kontrol riski ile takım riskine dikkat edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Proje performansında projenin istenen zamanda ve bütçede tamamlanması önemli olduğu durumda, planlama ve kontrol işlemlerine önem verilmelidir. Proje performansında istenen özelliklerde tamamlanması için takımın eğitilmesine, deneyim kazanmasına önem verilmedir. Proje başlangıcında ve proje sürecinde projeye ait özellik olan stratejik önem ve proje kaynağı dikkate alınarak ilgili aksiyonların alınması ile risklerin performansa etkisi minimize edilebilir.