Bilişsel eksilti -Tunyukuk yazıtı bağlamında-

Dil, taşımış olduğu somut ve soyut zenginliklerle dilbilim araştırmalarının başat ögesidir. Dil verilerinin çeşitli dilbilim alanlarıyla açıklanmaya çalışılmasıyla dil sisteminin parçaları ve bunların işleyişi de açığa çıkarılmak istenmektedir. Bu çalışma özelinde de dilin eksiltme durumu, bilişsel dilbilim penceresinden ele alınmaya çalışılmıştır. Eksilti konusunun daha çok sentaktik ve gramatik olarak ele alınması, konunun semantik tarafının zayıf kalmasına ve dil sisteminin eksilti durumu belirlenen ve tekrara düşen bazı kurallarla açıklanmasına neden olduğu için bu çalışmada eksilti, bilişsel dilbilim unsurlarıyla ilişkilendirilerek semantik olarak değerlendirilmiştir. Eksilti konusu kavramsallaştırma, metafor, metonimi ile ilişkilendirilmiş; insanların algısına göre oluşan kişi, zaman ve mekân imajlarının dil kullanımı bakımından ne şekilde eksiltiyle ilişkilendirilebileceği açıklanmış ve aynı dil konuşurları arasında kalıplaşan sözlerin öz ve yoğun yapısının kavramsallaştırma durumuyla birlikte ele alınarak bilişsel anlamda yapılan eksiltilerin izahı yapılmaya çalışılmıştır. Bu izahlar; kültürel ve bilişsel anlamda yapılan varsayımlara, belirlenen semantik alanlara ve sağlanan bağlama göre yapılmıştır. Çalışma, Tunyukuk metni çerçevesinde yapılan tespitler ve değerlendirmeler neticesinde dilin zihinsel düzeyinde yapılan eksiltilerin bilişsel eksilti olarak kabul edilebileceğini ve nedeninin dilin retorik eksenli estetik olabileceği üzerine neticelendirilmiştir.