BOA. TTD. 48 numaralı Saruhan Sancağı Piyadegân Defteri`nin transkipsiyonu ve değerlendirilmesi

Yaya ve Müsellemler, Osmanlı Devletinin kurulduğu sıralarda artan asker ihtiyacını karşılamak üzere, Orhan Bey döneminde oluşturulmuş ilk düzenli ordudur. Kuruluş yıllarında gönüllülerden ibaret olan Osmanlı askeri kuvveti yerini artık bu birliklere bırakmıştır. Yaya ve müsellem teşkilatının ilk kuruluş yıllarında sefer zamanı devletten ulufe alan askerler, barış zamanlarında ulufeleri verilmediği için, kendi işlerinden sağladıkları ile geçinmekteydiler. Bu devrede devletin hassa askeri olarak hizmet eden yaya ve müsellemler, yeniçeri ocağının kurulması ile bu özelliklerini yitirmişlerdir. Bundan sonra yayalara bir çiftlik yer verilirmiş buna karşılık şer'i ve örfi vergilerden muaf tutularak askerî statüye geçmişlerdir. Bu şekilde Anadolu ve Rumeli'nin pek çok yerinde yaya ve müsellem teşkilatı kurulmuş olup, ocağın insan kaynağı daha ziyade Anadolu ve Rumeli'deki Yörük taifesinden oluşmaktaydı. Nöbetleşe sefere eşen yayaların işlerini takip etmek ve çiftliklerin faaliyetlerini sürdürmek üzere çiftlikte yaşayan yamakları vardır. Yamaklar büyük çoğunlukla aile üyelerinden oluşmakta ve onlar da sıraları gelene kadar seferde olan yayanın ihtiyaçlarını karşılamaktaydı. Yaya ve müsellem olanlara çiftlik verilmesi orduya olan ilgiyi arttırmış çiftlik ile yaya ve yamak sayıları gün geçtikçe çoğalmıştır. Zamanla devlet sınırlarının genişlemesiyle artık eski işlevini yerine getiremeyip, sefere gitmek yerine çiftliğinde kalıp ziraatla uğraşmaları üzerine yeniçeri ocağının da kurulmasını takiben teşkilat eski önemini yitirmiş ve merkezi ordu olmaktan çıkıp eyalet askeri statüsüne geçirilmiştir. Bu dönemden sonra geri hizmete alınarak yol yapımı, köprü inşaatı, suyolu tamiri gibi ordu için çok önemli diğer işlerle uğraşmaya başlamışlardır. İncelenen defter teşkilatın henüz askeri özellikte olduğu yıllara denk geldiğinden önem arz etmektedir.