BRICS-T ülkelerinde beşeri sermayenin ekonomik büyümeye etkisinin Lucas modeli çerçevesinde incelenmesi

İktisat tarihi boyunca ekonomik büyümenin ne olduğunu, nelerden etkilendiğini, neleri etkilediğini, iktisadi büyümenin daha fazla gerçekleşmesi için ne tür politikaların uygulanması gerektiğine kadar birçok iktisadi konu ekonomistler tarafından araştırılmıştır. Büyüme modelleri incelendiğinde iktisadi büyümeyi etkileyen faktörler doğal kaynaklar, işgücü (emek), fiziki sermaye ve teknolojik gelişme olarak dört başlıkta toplandığı görülmektedir. Buna göre doğal kaynakların kısa dönemde sabit olduğu kabul edilirse iktisadi büyüme diğer üç faktördeki reel artışın neticesinde gerçekleşecektir. Fakat iktisadi büyümenin açıklanmasında fiziki sermayenin tek başına etkisinin yetersiz kalması zamanla beşeri sermaye kavramının da ortaya çıkmasına neden olmuştur. Beşeri sermayeyi iktisat literatürüne kazandıran iktisatçı Schultz (1961), ilk olarak emeğin verimliliği üzerinde durmuş ve bu görüşü ile ekonomik büyüme hızını arttırmayı amaçlamıştır. Zamanla çeşitli ülkelerde yapılan çalışmalar yeni büyüme teorilerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. İlerleyen yıllarda Schultz'u izleyen iktisatçıların artması ve bu alanda yapılan çalışmaların varlığı, beşeri sermayenin içsel büyüme modelleri içinde kabul edilen bir üretim faktörü olarak kullanılabilmesi görüşüne öncülük ettiği görülmektedir. İçsel büyüme modellerinde ekonomik büyümenin temel dinamiklerinden biri olarak kabul edilen beşeri sermaye, ampirik birçok çalışmada kullanılarak iktisadi büyüme ile arasındaki bağın anlamlı ve güçlü olduğu ortaya konulmuştur. Bu çalışmalar arasında Lucas (1988) tarafından yapılan ve beşeri sermayenin en az fiziki sermaye kadar önemli ve gerekli olduğu görüşü içsel büyüme teorilerinde önemli bir model olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla araştırmanın konusu, beşeri sermaye ile ekonomik büyüme ilişkisinin Lucas Modeli çerçevesinde 1990-2019 dönemi için BRICS-T ülkelerine yönelik ampirik olarak incelenmesidir. Bu araştırma dört ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde ekonomik büyüme kavramsal ve kuramsal boyutuyla ele alınıp detayları ile incelenirken, ikinci bölümde beşeri sermaye kavramına yer verilip beşeri sermayenin önemi, özellikleri, unsurları, göstergeleri, ölçülmesi gibi konular ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde büyüme teorileri arasında beşeri sermaye konusu ve büyüme ilişkisi incelenirken, çalışmanın baz alındığı "Lucas Modeline" dair bilgilere bu bölümde yer verilmektedir. Çalışmanın ampirik kısmını oluşturan dördüncü bölümde, yerli ve yabancı literatür taraması sonuçları, ekonometrik metodoloji ve ampirik bulgular yer almaktadır. Son bölümde ise genel değerlendirmenin ardından konu kapsamında önerilerde bulunulmaktadır. Çalışmada elde edilen ampirik bulgular incelendiğinde ilk olarak değişkenler arasındaki korelasyon sonuçlarına yer verilmekte olup elde edilen sonuçlar bağımlı ve bağımsız değişkenler arasında pozitif ve güçlü korelasyon olduğu yönündedir. Değişkenlere ve panele yönelik olarak yapılan ön testlerde yatay kesit bağımlılığı ve heterojenlik tespit edilmektedir. Bu durumda ikinci nesil testlerin kullanılması gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Yatay kesit bağımlılığı içeren ve heterojen olduğu tespit edilen modelin durağanlık analizi için ikinci nesil testlerinden Smith vd. Bootstrap (2004) Panel Birim Kök testi kullanılmıştır. Değişkenler arasında uzun dönemli bir ilişkinin olup olmadığının sınanması amacıyla Westerlund ve Edgerton (2007) LM Bootstrap Panel Eşbütünleşme testi uygulanıp eşbütünleşik ilişkinin varlığı tespit edilmektedir. Son olarak eşbütünleşik bir ilişki içinde olduğu tespit edilen değişkenlere ait katsayı tahmini için CCE ve AMG tahmincileri kullanılmış ve "Lucas" modelinin incelemeye konu olan ülkeler için geçerliliği araştırılmıştır. Çalışmada yer alan ülkelerde beşeri sermayenin ekonomik büyüme üzerindeki etkisine bakılacak olursa, beşeri sermayeye ait katsayısı en büyük ülke Hindistan iken, sırasıyla izleyen ülkeler Brezilya, Türkiye, Güney Afrika, Çin ve Rusya olarak tespit edilmektedir. Ayrıca panelin genelinin yanı sıra Hindistan, Brezilya, Güney Afrika ve Türkiye için ''Lucas Modelinin'' geçerli olduğu, Rusya ve Çin için ise geçerli olmadığı gözlemlenmektedir. Anahtar Kelimeler: Ekonomik Büyüme, Beşeri Sermaye, Lucas, BRICS-T, Panel Veri Analizi