Buhârî'nin el-Câmius's-Sahîh'i özelinde garîbü'l-hadîs'teki yöntemi

Hadis ilmi, temelde biri rivâyetü'l-hadîs diğeri de dirâyetü'l-hadîs olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır. Rivâyetü'l-hadîs ilmi hadislerin sonraki kuşaklara naklini konu edinerek daha ziyade senedler üzerine yoğunlaşmıştır. Buna mukabil dirâyetü'l-hadîs ilmi ise hem râviyi hem de nakledilen rivâyetleri kabul veya red açısından inceleme konusu yapmıştır. Tarihi süreçte hadis metinlerindeki anlamı kapalı kalan ve az kullanılmalarından kaynaklı anlaşılmayan kelimeleri izah etmek için garîbü'l-hadîs ilmi de bu şubenin bir alt dalı olarak neş'et etmiştir. Söz konusu ilmin nüvesini Hz. Peygamber'in içinde bulunduğu döneme dayandırmak mümkün olmakla birlikte müstakil bir ilim dalı hüviyetini ancak h. II./VIII asırda kazanabilmiştir. Arapçadaki lehçe farklılıkları, İslâm'a yeni giren ve Arap olmayan zümrelerin dili tahrifleri, anlaşılmasında zorluk çekilen deyim ve ifade kalıplarının mevcudiyeti gibi birçok etken bu ilim dalının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu süreçte ilk olarak lügat eksenli bir telif hareketi izlenmiş, akabinde garîbü'l-hadîslerin pek çok yönüyle ele alındığı tafsilatlı kitapların yazılmasına sebep olmuştur. Genel kabule göre, mezkûr alana ait ilk müstakil eserin müellifi Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'dır. Müteakip dönemlerde Ebû Ubeyd Kasım b. Sellam, İbn Kuteybe, Hattâbî, Zemahşerî ve İbnü'l-Esîr gibi birçok şahıs garîbü'l-hadîs alanında önemli eserler meydana getirmişlerdir. Hadis tarihinin hemen her döneminde konuya dair pek çok eserin kaleme alındığı ancak bunlardan büyük bir kısmının günümüze ulaşmadığı özellikle vurgulanmalıdır. Garîbü'l-hadîs ilminin bazı yönleriyle ülkemizdeki akademik araştırmalara da konu edildiği, bu bağlamda makalelerin yazıldığı, yüksek lisans ve doktora tezlerinin hazırlandığı belirtilmelidir. Buhârî'nin el-Camiu's-Sahîh'i de birçok zaviyeden garip lafız ve ibareleri ihtiva eden mühim bir kaynaktır. Bu eser özelinde tespiti sağlanan garîbü'l-hadîslerin bir araya mezcedilerek alan adına oluşturulan telifler ve şerhlerden hareketle tahlil edilmesi musannifin kitabından üst düzey edinim sağlanması adına önemlidir. Buhârî'nin söz konusu eseri bu bağlamda değerlendirilirken garip lafzı Hz. Peygamber'in ve daha sonrasında kronolojik olarak O'nu takip eden nesiller olan sahâbenin, tâbiînin ve tebeû't-tabiînin izahları kabilinden oluşturulan başlıklara ek olarak musannifin açıklamalarını içine alan kısmın mütalaasıyla farklı bir bakış açısı sunulmak istenmiştir.