Büyükşehirlerdeki kaymakamlar ile diğer illerdeki kaymakamların görev ve yetkilerinin karşılaştırılması

Bu tez çalışmasının temel amacı, Türkiye'nin mülki idare sistemi içerisinde kritik bir rol oynayan kaymakamların görev ve yetkilerinin ve bunların uygulamasının büyükşehir statüsündeki iller ile büyükşehir olmayan illerde nasıl farklılık gösterdiğini analiz etmektir. Mülki idare amirliği mesleği, Türkiye'nin idari yapısında devletin taşradaki temsilini sağlama, kamu hizmetlerinin etkin sunumunu gerçekleştirme ve merkezi idare ile yerel yönetimler arasındaki koordinasyonu sağlama açısından son derece önemli bir konum işgal eder. Bu bağlamda, büyükşehir uygulaması ile birlikte kaymakamların görev tanımları ve pratikteki uygulamaları arasında ortaya çıkan farklılıkların incelenmesi, kamu yönetimi açısından dikkat çekici bir araştırma alanı sunmaktadır. Çalışmada literatür taraması ve alan araştırması kapsamında mülki idarenin yapısı, merkezi yönetimin işleyişi ve büyükşehir sistemine dair bilgiler sunulmuştur. Tezin birinci bölümünde, Türkiye'de merkezden yönetim sisteminin temel özellikleri, sağladığı avantajlar ve sakıncaları ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Ayrıca mülki idare sisteminin temel yapısı ve işleyişine değinilmiştir. İkinci bölümde, büyükşehir ve il belediyelerinin tarihsel gelişimi, teşkilat yapıları ve idari fonksiyonları incelenmiştir. Üçüncü bölümde, 6360 sayılı kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte mülki idarede meydana gelen değişiklikler ve bu yasal düzenlemenin kaymakamlık kurumu üzerindeki etkileri analiz edilmiştir. Alan araştırmasını içeren dördüncü bölümde ise büyükşehirlerde ve büyükşehir olmayan illerde görev yapmış veya hâlihazırda görev yapmakta olan dört kaymakamla gerçekleştirilen çevrim içi görüşmeler analiz edilmiştir. Bu görüşmelerde, kaymakamların görev alanlarına ilişkin deneyimleri, gözlemledikleri farklılıklar ve uygulamada ortaya çıkan durumlar hakkında bilgi alınarak nitel veri toplanmıştır. 6360 sayılı Kanun ile birlikte bazı illerin büyükşehir statüsüne geçmesi sonucunda bu illerdeki köyler ile il özel idareleri kaldırılmıştır ve bu durum, yerel idare yapısında önemli değişikliklere yol açmıştır. Bu değişiklikle birlikte köylerin mahalleye dönüştürülmesi sonucunda, kaymakamların yerel düzeydeki yetki ve sorumlulukları da önemli ölçüde yeniden şekillenmiştir. Artık kaymakamlar, geçmişte köyler üzerinde sahip oldukları yetkilerinin önemli bir kısmını kaybetmiş ve daha çok asayiş ve güvenlik gibi devletin temel görev alanlarına yönelmişlerdir. Ancak, mahalle statüsüne dönüşen bu yerleşim birimlerinde kaymakamların, tıpkı köylerde olduğu gibi, yerel yönetimle ilgili konularda daha etkin bir rol üstlenebilmeleri için yetkilerinin artırılması gerektiği düşünülmektedir. Bu şekilde, yerel kamu hizmetlerinin daha etkin, hızlı ve vatandaş odaklı bir biçimde sunulması mümkün hale gelebilecektir. Görüşme yapılan kaymakamlar, büyükşehir statüsündeki ilçelerde görev tanımlarının daha çok güvenlik, koordinasyon ve denetimle sınırlı kaldığını; yerel hizmetlerin planlanması ve sunumunda ise büyükşehir belediyesinin ağırlıklı bir rol oynadığını belirtmiştir. Buna karşın büyükşehir olmayan illerde, kaymakamların hem ilçe özel idaresi hem de köy tüzel kişilikleri aracılığıyla daha aktif ve kapsayıcı bir yönetim fonksiyonu üstlendikleri gözlemlenmiştir. Bazı kaymakamlar, büyükşehir sisteminde mahalleye dönüşen eski köylerde ciddi hizmet boşlukları yaşandığını, muhtarların yetkilerinin sembolik hâle geldiğini ve bu durumun vatandaş memnuniyetini olumsuz etkilediğini ifade etmiştir. Bu bağlamda, kaymakamların bu mahallelerde daha etkin rol alabilmesi için idari ve mali açıdan bazı yetkilerle donatılmaları gerektiği vurgulanmıştır. Ayrıca, büyükşehir sisteminde görev yapan kaymakamlar, merkezi idarenin temsilcisi olarak büyükşehir belediyesi ile ilişkilerde zaman zaman yetki karmaşası ve sorumluluk çatışması yaşandığını aktarmıştır. Bu durumun ise hizmetlerin koordinasyonunu zorlaştırdığı belirtilmiştir. Buna karşın büyükşehir dışındaki ilçelerde görev yapan kaymakamlar, daha net ve işlevsel bir idari yapı içinde bulunduklarını ve yerel hizmetlerin planlanması, kırsal alanlara hizmet ulaştırılması gibi konularda daha doğrudan müdahil olabildiklerini dile getirmiştir. Elde edilen bulgular, Türkiye'nin büyükşehirleşme sürecinde mülki idare amirlerinin rolünün yeniden tanımlanması ve özellikle kırsal yerleşimlerde kamu hizmetlerinin etkinliğini artırmaya yönelik yapısal düzenlemelerin gerekliliğine işaret etmektedir.