Çalışma hayatı kalitesi ölçek önerisi: Sakarya ili uygulaması

Çalışma hayatı kalitesi, çalışma hayatındaki dönüşümlerle içeriği genişleyen dinamik bir yapıdır. Bu yönüyle son yıllarda pek çok kurum ve araştırmacının gündemindedir. Dünyanın pek çok bölgesinde bu yapının bileşenlerine yönelik farklı bakış açıları bulunmaktadır ve uluslararası düzeyde üzerinde uzlaşılan bir tanımı bulunmamaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de çalışma hayatı kalitesini ölçen çalışan odaklı, geçerli ve güvenilir bir ölçek geliştirmektir. Bu amaçla üç hedef belirlenmiştir; ilk olarak, çalışma hayatı kalitesinin tematik yapılanmasının mevcut ölçekler ve ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) sözleşmeleri tabanında tespit edilmesidir. İkincisi, çalışma hayatı kalitesinin tematik yapılanmasının altındaki ifade ve göstergelerin tespit edilmesidir. Son olarak da tespit edilen tematik yapılanma ve ifadelerden bir ölçek önerisinin oluşturulması hedeflenmiştir. Çalışma hayatı kalitesinin bileşenleri objektif ve sübjektif kriterlerden oluşmaktadır. Bu kriterlerin en kapsamlı yapısı ILO üyesi ülkelerin ve bu ülkelerin üçlü yapısıyla oluşturulan sözleşmeleriyle belirlenmektedir. Bu çalışmada ILO sözleşmelerini temel alan ve kapsamlı ölçümler yapan 18 adet ölçek tespit edilmiştir. Bu ölçeklerin temaları ve alt parametreleri kümelenme analizine tabi tutularak çalışma hayatı kalitesini ölçme iddiasında olan bileşenler ortak paydalarda kümelenmiştir. Bu kümeler çerçevesinde 12 tane çalışma hayatı kalitesini ölçen tema belirlenmiştir. Bunlar; ücretler, sosyal güvenlik, çalışma süreleri, iş güvenliği, iş güvencesi, izin hakları, istihdamda eşit muamele, endüstri ilişkileri, sosyal diyalog, yetenek geliştirme ve eğitim, iş-yaşam dengesi ve iş motivasyonu'dur. Bu çalışmanın kapsamı tematik açıdan ve uygulama açısından ele alınmıştır. Tematik açıdan çalışma hayatının kalitesinin bileşenleri ILO sözleşmeleri/tavsiye kararları, ILO tarafından desteklenen ölçekler ve Asya, Ortadoğu ve Afrika ülkelerindeki uygulamalarla sınırlı tutulmuştur. Bu kısıtlamanın nedeni ILO'nun çalışma hayatını düzenleyen uluslararası ve kapsamlı bir örgüt olmasından kaynaklanmaktadır. Uygulama açısından çalışma, Sakarya İlinde metal sektöründe çalışan sendikalı işçilerle sınırlı tutulmuştur. Bunun temel nedeni, metal sektörünün dünyada olduğu gibi Türkiye'de de çalışan sayısının fazla olduğu bir sektör olmasıdır. Ayrıca çalışmanın coğrafi kısıtının Sakarya olmasının nedeni, metal sektöründe Sakarya'nın Türkiye'de öndegelen büyük ölçekli işletmelerine (Toyota, Otokar, Türk Traktör, Yazaki..) ev sahipliği yapmasıdır. Örneklemin sendikalı işçilerle sınırlı tutulmasının nedeni, çalışma hayatı kalitesi yapısının önemli bir bileşeni olan endüstri ilişkileri temasına yönelik soruların sorulmasına yönelik sendikasız işyerlerinin yöneticilerinden gerekli izinlerin alınamamasıdır. Bu çalışmada, kantitatif (nicel) araştırma metodolojisi benimsenmiştir. Çalışmada ölçek geliştirme sürecinde: ölçülmek istenen yapının tanımlanması, literatürdeki ölçeklerin incelenmesi ve içeriğe uygun olan ifadelerin taslak forma dahil edilmesi, ifade havuzunun oluşturulması, ölçüm türünün belirlenmesi, ölçeğin taslak formunun uzmanlar tarafından gözden geçirilmesi ve gerekli düzenlemelerin yapılması, pilot uygulamanın yapılması ve gerekli ifadelerin elenmesi, ölçeğin saha uygulamasının yapılması, verilerin analizi ve ölçeğin son halinin verilmesi adımları izlenmiştir. Ölçek geliştirme süreci sonucunda elde edilen bulgular açıklayıcı (exploratory – keşifsel) faktör analizine tabi tutulmuştur. Yapılan faktör analizi sonucunda 9 tema ve 36 ifadeden oluşan geçerli ve güvenilir, ILO sözleşmelerinden ve mevcut ölçeklerin temalarından ve parametrelerinden bir çalışma hayatı kalitesi ölçek önerisi geliştirilmiştir. Bunun yanında, katılımcıların çalışma hayatı kalitesine yönelik görüşleri frekans analiziyle değerlendirilmiştir. Buna göre, Sakarya ilinde metal sektöründeki sendikalı işçilerin çalışma hayatı kalitesinin 'iyi' seviyede olduğu tespit edilmiştir.