Çarlık Rusya Dönemi'nde Ahıska Bölgesi

Stratejik öneme sahip olan Kafkasya gerek iklimi gerek doğal geçitleri ile tarih boyunca doğu ile batı, kuzey ile güney arasında bir köprü vazifesi görmüştür. Bu bağlamda güney batı Kafkasya'da yer alan Ahıska coğrafyası da birçok medeniyete beşiklik etmiştir. Gerek İskit, Kimmer, Bulgar, Hazar ve Kıpçak akınları ile bölge bir Türk coğrafyası haline gelmiştir. Kadim bir Türk coğrafyası olan Ahıska Bölgesi'ne Gürcü Kralı tarafından Selçuklu akınlarına karşı getirilen Kıpçak Türkleri, Ahıska ve çevresinde 310 yıl devam eden Ahıska Atabek Devleti'ni kurmuşlardır. Kurulduğu bölgede İlhanlı, Akkoyunlu ve Karakoyunlulara bağlı kalan Atabekler, daha sonra Osmanlı akınları sonucunda 1578'de Lala Mustafa Paşa tarafından Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. Ahıska Bölgesi, Çarlık Rusya'nın Türksüz bir Ahıska coğrafyası oluşturma ve güneye inme politikaları doğrultusunda 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonucunda imzalanan Edirne Antlaşması ile Rus hâkimiyetine girmiştir. Böylece Ahıskalılar 90 yıl devam eden Rus baskısına maruz kalmışlardır. Rus hâkimiyeti döneminde, Rus asimile politikaları ve Osmanlı-Rus Savaşları sonucunda binlerce Ahıska Türk'ü ata topraklarını terk etmeye mecbur bırakılarak göç etmek zorunda kalmıştır. Buradaki tarihi ve kültürel mirasta Rus ve Ermeniler tarafından tahrip edilerek bakımsızlığa terk edilmiş, binlerce yazma eserde Petersburg'a taşınmıştır. Rusya'nın bu göç politikasının amacı Ahıska ve çevresinin Anadolu ile ayrıca Anadolu Türklüğünün Orta Asya ve Azeri Türkleri ile olan tarihi ve kültürel bağlarını koparmak, böylece tarihi emellerine ulaşmak istemesidir. Bu amaçla bölgeye yoğun bir Ermeni, Rus göçünü teşvik etmiş ve burada bir Ermeni Devleti'nin kurulmasının zeminini hazırlamıştır. Göç etmeyip, burada kalan Türkler de Rus ve Gürcü baskısı altında varlıklarını devam ettirmeye çalışmış gerek Rus gerekse Gürcü asimilesine rağmen Türklüklerini korumayı başarmışlardır. Rus devriminden sonra Sovyetlerin ilan ettiği halkların kendi kaderini tayin hakkını (self-determination) kullanan Ahıska ve Ahılkelek halkı Türkiye'ye katılmak istediklerini Gürcü yönetimine bildirmişlerdir. Bulundukları bölgede bağımsızlıklarını kazanmak için Ahıska Hükümeti Muvakkatası gibi geçici siyasi oluşumlar kurmuşlardır. Ayrıca bulundukları bölgeyi Rus ve Ermenilere karşı korumaya çalışmışlardır. Haziran 1918'de imzalanan Batum Antlaşması ile Ahıska ve Ahılkelek Türkiye'ye bırakılmış fakat Mondros Ateşkes Antlaşması gereği Türk birliklerinin Ahıska ve Ahılkelek'ten çekilmesi sonucunda Ahıska 5 Aralık 1918'de Gürcistan topraklarında kalmıştır. Yapılan çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Ahıska adının anlamı, Ahıska'nın coğrafi yapısı ana hatlarıyla ele alınmıştır. İkinci bölümde ise Ahıska'nın siyasi tarihi, Çarlık Rusyasının bölge üzerindeki politikaları ele alınmıştır. Eserin üçüncü bölümünde Ahıska'daki iktisadi faaliyetler, dördüncü bölümde ise Ahıska'da eğitim faaliyetleri ve tarihi yapılar ele alınmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kıpçak Türkleri, Ahıska, Edirne Antlaşması, Ahıska Hükümeti Muvakkatesi, Batum Antlaşması.