Çarlık Rusyası'nda Kafkasya'nın "Ziya" adlı Türkçe gazetesi (1879)

Kafkasya Türkleri'nin ve Müslümanları'nın aydınlanması amacıyla 25 Ocak 1879'da yayın hayatına başlayan Ziya gazetesi, "Ziya" adıyla 26 Haziran 1880 tarihine kadar yayınlanmıştır. Gazete, o dönem Kafkasya'nın kültür başkenti olan Tiflis'te yayın faaliyetini sürdürmüştür. Sovyet dönemi araştırmacılarında Ziya gazetesinin yalnız islamî konularla ilgili olduğu görüşü vardır ve gazete bu şekilde algılanmıştır fakat gazetede dini konular ele alınmakla birlikte, esasında dinin yanlış yorumlanması ve bunun zararlarına yönelik eleştiri daha yoğundur. Bunun dışında Ziya gazetesi Kafkasya Müslümanlarının aydınlanması ve bilinçlenmesi konusunda çaba sarfetmiştir. Bunun için Said Ünsizâde gazetesinde gelişmiş ülkeleri ve halkları örnek göstererek bölge halkının da gelişmesi için çalışmıştır. Gazete dünyadaki gelişmeleri de takip etmiş ve hariciye haberleri bölümünde ilgili haberleri yayınlamıştır. Gazetede yayınlanan iç ve harici haberler, tarihçiler ve araştırmacılar için önem arz etmektedir. Zengin bir içeriğe sahip olan Ziya gazetesi, sosyal gelişmelere de sayılarında yer vermiştir. Bu türden haberler, dönemin sosyal yapısı ve durumunun öğrenilmesi için büyük önem arz etmektedir. Dönemin önemli aydınlarından olan Ziya gazetesinin kurucusu Said Ünsizâde'nin, kültür hayatına katkıları tezin diğer önemli konusunu teşkil etmiştir. Tezin ana kaynağını Ziya gazetesinin 1879 yılı sayıları oluşturmuştur. Fakat gazetede verilen bilgileri daha detaylı anlatmak amacıyla Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nden, tezin konusu ile ilgili olan bazı kitaplar ve gazetelerden de faydalanılmıştır.