Çekler üzerinde bulunan güvenlik özelliklerinin incelenmesi

Bu tez çalışmasında Türkiye'de bulunan bankalara ait geçmiş yıllarda kullanılan ve halen geçerliliğini koruyan çekler ile günümüzde kullanılan çekler temin edilmiş, bu çeklerin güvenlik özelliklerinde yıllar içerisinde ne tür değişikliklerin yapıldığı, Merkez Bankası tarafından çekler için belirlenen standartlarlara uyulup uyulmadığı, çeklerin üretim aşamasında yapılan hataları tespit edilmiştir. Ayrıca çekler üzerinde bulunan güvenlik özellikleri üzerinde standardizasyonu sağlamak, güvenlik özelliklerinin güçlü ve zayıf yönlerini belirleyerek günümüzde ve gelecekte sahte çeklerin üretimini engellemek ya da en aza indirmek için bankalar tarafından ne tür güvenlik özelliklerinin oluşturulmasının fayda sağlayacağı araştırılmıştır. Araştırmanın örneklemini Türkiye'de bulunan yerli ve yabancı bankalardan 43 bankaya ait toplam 953 çek örneği oluşturmaktadır. Bu çekler üzerinde bulunan güvenlik özellikleri çeklerin üretim tarihlerine göre 141 gruba ayrılarak UV ışık, hologram, filigran, MICR (Magnetic Ink Character Recognition), kılcal lif, mikro yazı, baskı ve boyut özellikleri açısından incelenmiştir. Araştırma sürecinde 43 bankaya ait 953 adet çek örneği temin edilip, çeklere ait tüm güvenlik özellikleri görsel hale getirilerek, çekler üzerinde bulunan güvenlik özellikleri açısından yapılan değişiklikler tespit edilmiştir. Geçmişten günümüze banka çekleri üzerine ilave edilen MICR, UV ışığa hassas görüntü, kılcal lif, hologram ve mikro yazı özellikleri sahteciliğin önlenmesinde dikkat çeken proaktif önlemler arasında bulunurken, termo kromatik mürekkep, pantografik görüntü vb. dinamik özellikler Türkiye'de bulunan çekler üzerinde kullanılmamaktadır. 141 gruba ayrılarak incelenen çeklerde, önemli güvenlik özelliklerinden olan mikro yazı güvenlik özelliğinin bankalar tarafından sadece 56 grupta tercih edilmesi ve en az tercih edilen güvenlik özelliği olması dikkat çekicidir. MICR güvenlik özelliği ise çekler üzerinde 133 grup içinde birbirleri arasında farklılık göstermesi ve bu özelliğin en çok farklılık gösteren özellik olması dikkat çekici bir diğer faktördür. Çeklerin üretimi esnasında Merkez Bankası'nın belirlediği standartların dışında basılan güvenlik özellikleri ve fabrikada üretim aşamasında çekler üzerinde yapılan hatalar tespit edilmiştir. Merkez Bankası tarafından belirlenen standartlara uyulmaması ve üretim esnasında yapılan hataların kriminal incelemeler ile adli kovuşturma sürecini olumsuz yönde etkilemesi nedeniyle karşılıksız çek olayları, çek kanunu kapsamındaki olay sayıları ve İstanbul Jandarma Laboratuvar Müdürlüğünde sahtecilik olay sayılarındaki beş yıllık artış belirlenerek gözlemlendi. Merkez Bankası tarafından yeni standartların belirlenmesine ihtiyaç duyulmakta ve bankalar ile üretim tesislerinin belirlenecek bu standartlara uyması gerekliliği önem arz etmektedir. Sahteciliğin önlenmesi ve sahte çeklerin daha kolay belirlenebilmesi için çekler üzerinde bulunan güvenlik özelliklerinin günümüzde güncellenen versiyonlarının kullanılması gerekmektedir. Tek renk olarak kullanılan kılcal liflerin üç ya da dört renkli olarak kullanılması, UV ışığa özelliğinin pasaportlar üzerinde kullanılan çoklu renk ve renkler arasında geçişlerin iç içe geçerek kullanılması, baskı tekniği içeriğinde düz renklerden ziyade karışık desenlerin kullanılması, mikro yazıların baskı desenlerinin içerisine tasarlanarak kullanılması, MIRC özelliğin standart ölçülerde ve gölgelendirmelerinin yapılarak kullanılması, hologram özelliğinin üç boyutlu, paralaks etkisiyle karmaşık görüntü oluşturularak kullanılması, hamur aşamasında kâğıda işlenmesi ve sonradan sahte üretiminin daha zor yapılması nedeniyle filigran özelliğinin mutlaka tercih edilerek, mikro filigran gibi teknolojik şekilde basılarak kullanılması sahteciliğin proaktif olarak önlenmesinde önem arz eden unsurlardır. Ayrıca ülkemizdeki çekler üzerinde tercih edilmeyen fakat Hindistan, Dubai ve Kanada ülkelerinde kullanılan termo kromatik mürekkep ve pantografik görüntü vb. dinamik özelliklerin kullanılması sahteciliğin önlenmesi için fayda sağlayacaktır. Aksi taktirde artarak devam eden sahtecilik olaylarının önlenmesinde güçlük yaşanacak, laboratuvarlarda uzmanların inceleme süreçlerini ve adli süreci olumsuz yönde etkileyecektir. Anahtar kelimeler: Banka çekleri, sahtecilik, güvenlik özellikleri, UV ışık, hologram, filigran, MICR, kılcal lif, mikro yazı, baskı ve boyut.