Ceza terimli yapısal eşitlik modeli ile aşı kabulünü etkileyen faktörlerin incelenmesi

Aşı tereddüdü, Dünya Sağlık Örgütünün işaret ettiği çok boyutlu ve karmaşık bir olgudur. Bireylerin karar süreçlerinde hem rasyonel hem de irrasyonel dinamikler rol oynamakta olup bu durum aşı kabulünü de etkilemektedir. Bu çalışmada aşı kabulünü etkileyen faktörler incelenmiştir. Sağlık çalışanları, hastalara doğrudan temasları nedeniyle enfeksiyon riski yüksek bir grup olarak bu araştırmanın evrenini oluşturmuştur. Literatürde aşı tereddüdünün belirleyicileri incelenirken çok değişkenli modellerin sınırlı kullanımı göze çarpmaktadır. Bu çalışma, sağlık çalışanlarının aşı kabulüne yönelik tutumlarını etkileyen psikososyal ve bilişsel faktörleri "Ceza Terimli Yapısal Eşitlik Modeli" (CTYEM-RegSEM) ile ele alarak alan yazına hem kuramsal hem metodolojik katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Araştırmanın evrenini Adana İl Sağlık Müdürlüğü'ne bağlı sağlık çalışanları oluşturmuştur. Basit rastgele örnekleme yöntemiyle toplanan veriler, 554 katılımcıdan elde edilen sosyodemografik form ile altı tutum ölçeği (Aşı Tereddüdü Ölçeği, Genel Komplo Teorilerine İnanç Ölçeği, Bilim İnancı Ölçeği, Sosyal Medya Kullanım Ölçeği, Sağlık Sistemlerine Güvensizlik Ölçeği, Bilgi Okuryazarlığı Ölçeği) aracılığıyla derlenmiştir. Model kurulumu aşamasında yalnızca RegSEM-LASSO yöntemi uygulanmıştır. Zayıf ilişkiler sıfırlanarak yalnızca güçlü yollar korunmuştur. Model uyumu CFI, RMSEA ve SRMR indeksleri ile değerlendirilmiş ve komplo teorilerine inanç, sistem güveni ve aşı tereddüdü arasındaki ilişki yapısını netleştirmiştir. Elde edilen bulgular, ilgili veri seti için CTYEM'in klasik yapısal eşitlik modellerine kıyasla hem model sadeliğini hem de yorumlanabilirliği artırdığını göstermektedir. Çalışma sonuçları, sağlık iletişiminde bireysel bilgi düzeyinin ötesinde kurumsal güveni pekiştiren stratejilerin aşı kabulünü desteklemede daha etkili olacağını ortaya koyarak, hem akademik hem de uygulamalı alanda yol gösterici niteliktedir. Anahtar kelimeler: Aşı tereddüdü, komplo teorileri, sağlık sistemi güvensizliği, RegSEM, LASSO.