Türkiye Tarımında İklim Değişikliğine Uyum (İDU): Üreticilerin sosyal sermayelerinin ve tarımsal kurumların rolü

Tarımla uğraşan nüfus grupları; gerek kuraklık, yükselen deniz suları, toprak tuzlanması, su kıtlığı gibi yavaş seyreden gerekse fırtına, sıcak hava dalgası, sel ve dolu gibi aniden baş gösteren iklim krizinin çok yönlü ve karmaşık etkileri karşısında olumsuz etkilenen grupların başında gelmektedir. Yaşam koşulları büyük ölçüde çevresel ve iklimsel faktörlere bağlı olduğu için ürünlerinde ve geçim kaynaklarında gittikçe artan kayıplar yaşamaktadırlar. İklim krizinin bu etkilerine uyum sağlayabilmek için tarımsal ve tarımsal olmayan faaliyetlerinde değişikliğe gitmekte, geçim ve yaşam koşullarını bu etkiler karşısında yeniden düzenlemektedirler. Üreticilerin iklim değişikliğine uyum/adaptasyon sağlama kapasiteleri ise, iklim değişikliği etkilerinin şiddeti ve sıklığı kadar mevcut sosyo-ekonomik, politik koşullara, altta yatan kırılganlık ve eşitsizliklere sıkı sıkıya bağlılık göstermektedir. Tarımda iklim değişikliğine uyum (İDU) üzerine mevcut çalışmalar, uyumun/adaptasyonun ekonomik veya yakın toplumsal boyutlarına yoğun bir şekilde odaklanırken daha derin toplumsal ilişki ve yapıya ilişkin yönleri çoğunlukla göz ardı edilmektedir. Bu eğilimler ışığında, disiplinlerarası bir perspektife dayanan bu tezin üç temel amacı bulunmaktadır. Öncelikle, çiftçilerin iklim değişikliği algıları ve temel uyum stratejilerine odaklanarak bu stratejilerin, üreticilerin uyum kapasitelerini ne ölçüde artırıp azalttığına ve üreticilerin iklim değişikliğine uyum-uyumsuzluk eğilimlerine cevap aramaktadır. İkinci olarak, bu ilk sorudan hareketle, çiftçilerin sosyal sermayesinin (bağlayan sosyal sermaye ve köprü kuran-birleştiren sosyal sermaye) uyum sağlama kapasitelerini ne ölçüde etkilediğine odaklanmaktadır. Üçüncü olarak, üreticilerin doğrudan temas halinde olduğu tarımsal kuruluşların iklim değişikliği karşısında uyum sağlama kapasitesini merkezine almaktadır. Çoğunlukla demografik-sosyo-ekonomik özelliklere dayanarak üreticilerin iklim değişikliğine uyum stratejilerini analiz eden ilgili literatürün kapsamını genişleterek, üreticilerin uyum-uyumsuzluk eğilimlerini, hem tarımsal kaynak ve yöntemlere dayanarak hem de çiftçilerin büyüklük indeksi (küçük-orta büyüklükte-büyük üretici) ve kırılganlık indeksi (az kırılgan-kırılgan-çok kırılgan) temelinde incelemektedir. Üreticilerin uyum kapasitesini artıran belli başlı uyum strateji ve kurumsal teşebbüsler dışında, bu çalışma; üreticilerin büyük çoğunluğunun, maladaptasyon ve başarılı adaptasyon döngüsünde, daha çok maladaptasyona yakın olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Bunun temel nedenleri arasında ise, iklim değişikliğin şiddetlenen etkileri, yetersiz kalan uyum kapasiteleri, tarihsel bağımlılıklar, kısmen etkili olan sosyal sermaye ve tarımsal kuruluşlar, inovatif, kapsayıcı ve sürdürülebilir iklim politikalarının eksikliği gelmektedir. Bu çalışma; iklim krizinin çeşitli etkileri altında olan ve temelde geçimi tarıma dayanan, Türkiye'den üç bölgede (Afyonkarahisar-Şuhut, Mersin-Erdemli ve Şanlıurfa-Eyyübiye) ve 2021-2023 yılları arasında yürütülen saha çalışmasından beslenmektedir. Bu doğrultuda, 111 üretici ile anket görüşmesi; 53 üretici ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme; tarımsal kuruluşlardan(ziraat odaları, il/ilçe tarım müdürlükleri, kooperatif, sulama birlikleri ve tohum-gübre-zirai ilaç bayii) 48 uzmanla anket ve 29 uzmanla yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir. Yöntemsel olarak, başlıca betimsel istatistikler, sütun oran testleri, lojistik regresyon, eleştirel-kıyaslamalı yaklaşım ve nitel analizleri kapsayan karma yöntemlere dayanmaktadır. Bu çalışma, kırsalda iklim değişikliğine uyum doğrultusunda bireysel-ilişkisel-kurumsal dinamikler üzerine mikro, meso ve makro seviyede yürütülen çalışmalardaki önemli boşlukları gidermenin yanı sıra, Türkiye bağlamında da bir ilk olma özelliği taşımaktadır. Anahtar Kelimeler: İklim değişikliği, (mal) adaptasyon, tarım, uyum stratejileri, bağlayan sosyal sermaye, köprü kuran-birleştiren sosyal sermaye, kırılganlık, iklim değişikliği yönetimi, resmî kurumlar, kurumsal uyum kapasitesi, sürdürülebilirlik.