Çocuklarda tıbbi hastalığa bağlı uzun süre ilaç kullanılmasının akılcı ilaç kullanımına etkisi

AMAÇ: Bu çalışma Muğla Eğitim ve Araştırma Hastanesi'ne başvuran ebeveynlerden elde edilen verilerle çocuklarda tıbbi hastalığa bağlı uzun süre ilaç kullanılmasının akılcı ilaç kullanımına etkisini araştırmak amacıyla yapılmıştır GEREÇ VE YÖNTEM: Muğla Eğitim ve Araştırma Hastanesi çocuk polikliniklerinde 1 Ocak 2022 - 31 Mart 2022 tarihleri arasında başvuran 288 ebeveynden, kronik hastalığı olan ve en az 3 aydır düzenli ilaç kullanan 0-12 yaş arası çocuğu olan 144 kişi araştırma grubu, kronik hastalığı olmayan ve sürekli ilaç kullanmayan 144 kişi kontrol grubu olarak belirlenmiştir. Akılcı ilaç kullanımı farkındalığı, bilgi, tutum ve davranışlarını değerlendirmeye yönelik literatür taranarak hazırlanan sorular ve sosyodemografik verilere yönelik soruların yer aldığı formun yanında ''Akılcı İlaç Kullanımına Yönelik Ebeveyn Tutum Ölçeği (AİKYETÖ)'' kullanılmıştır. Formlar yüz yüze görüşme yöntemi ile doldurulmuştur. Veri analizi SPSS 26 programı ile yapılmış ve %95 güven düzeyi ile çalışılmıştır. Çalışmada AİKYETÖ puanlarının gruplara göre karşılaştırılmasında bağımsız gruplar t testi, gruplar ile kategorik (gruplu) değişkenlerin ilişkisinde ki kare testi, demografik özellikler ile grup değişkeninin AİKYETÖ puanlarına göre karşılaştırılmasında iki yönlü ANOVA testi kullanılmıştır. BULGULAR: Çalışmaya katılan ebeveynlerin 195'i anne (%67,71), 93'ü baba (%32,29) olup yaş ortalaması araştırma grubunda 34,88±6,44 yıl iken kontrol grubunda 33,57±6,57 yıl olarak bulunmuştur. Tüm katılımcıların 12 yaş ve altı ortalama çocuk sayısı 1,53±0,62 olarak bulunmuştur. Evde kronik hastalıklı birey bulunma, evde sürekli ilaç kullanan birey bulunma oranı araştırma grubunda daha yüksek olup istatistiksel olarak anlamlıdır. Evde artmış ilaç ya da yedek amaçlı saklanan ilaç varlığı araştırma ve kontrol grubunda benzer sayıda bulunurken, bu ilaçları gerek görüldüğünde kullanma durumuna bakılırsa araştırma grubu %45,8 oranındayken, kontrol grubunda %56,3 olarak tespit edilmiştir. Araştırma grubundaki bireyler ilaç tedavisinde daha çok üniversite hastanesine başvururken, kontrol grubundaki bireyler daha çok devlet hastanesine başvurmaktadır. Araştırma grubundaki bireylerin %43,1'i çocuklarına reçetesiz ilaç vermezken, kontrol grubunda ise bu oran %16 olarak bulunmuştur. Kontrol grubu, araştırma grubuna göre 2 kat fazla reçetesiz vitamin kullanmaktadır. Tüm popülasyonda en çok kullanılan reçetesiz ilaç ise %44,79 oranıyla (n:129) antipiretik grubudur. AİKYETÖ maddelerinden ''İlaçları çocuğumun ulaşamayacağı yerlerde saklarım'' ifadesi en yüksek puanı almıştır, en düşük katılım gösterilen ifade ''Çocuğuma birden fazla ilaç vermem gerekiyorsa ilaçları birbirine karıştırırım.'' olmuştur. AİKYETÖ ve alt ölçeklerinde araştırma grubunun puanları kontrol grubuna göre daha yüksek olup istatistiksel olarak anlamlıdır. En uzun yaşanılan yer, eğitim durumu, evde fazla ilaç bulundurma, reçetesiz ilaç kullanma durumu puanları istatistiksel olarak etkilemektedir. Ayrıca araştırma grubundaki çocukların hastalık süresi AİKYETÖ toplam puanını ve Doğru ve Bilinçli Kullanım alt boyutunu; hastalığının grubu ise Etkili ve Güvenli alt ölçek puanını anlamlı derecede etkilemiştir. SONUÇ: Araştırmamıza göre çocuklarda tıbbi hastalığa bağlı uzun süre ilaç kullanılması akılcı ilaç kullanımını etkilemektedir. Çocukluk döneminde kullanılan ilaçların yaşa göre dozunun değişmesi ve farmasötik şeklinin erişkinlerden farklı olması sebebiyle gerek hazırlanması, gerekse kullanılmasında doğru ve güncel bilgilere ihtiyaç duyulmaktadır. Ayrıca ilaçlar dışında bitkisel ürünler, takviye gıdalar da çocukluk döneminde kullanılmaktadır. Bu nedenle hem sağlık çalışanlarının hem de ebeveynlerin bilgi, tutum ve davranışları çocukların sağlıklarını direkt olarak etkilemektedir. Ülkemizde AİKYETÖ kullanılarak yapılan çalışmalar sınırlıdır. Bu konuda yapılan çalışmalar arttıkça AİK yönelik eğitim ve politikalar hazırlanırken çocukluk döneminde kullanılan ilaçlar için daha detaylı ve ayrı planlamalar yapılabilir. ANAHTAR KELİMELER: Akılcı ilaç kullanımı, çocuk, kronik hastalık