Çok kriterli kurumsal sürdürülebilirlik değerlendirme modeli ve yazılım uygulaması

Tekstil sektörü, önemli çevresel ve sosyal etkileri olan, kaynak yoğun bir sektör olarak küresel çapta kabul görmektedir. Yüksek su ve enerji tüketimi ve karmaşık uluslararası tedarik zincirleri ile karakterize edilen sektör, sürdürülebilirlik uygulamalarında şeffaflık ve hesap verebilirlik gösterme konusunda giderek artan bir baskı altındadır. Küresel Raporlama Girişimi (GRI) gibi uluslararası standartlar sürdürülebilirlik raporlaması için çerçeveler sunsa da, bunlar genellikle tekstil sektörünün kendine has operasyonel özelliklerini ele almak için gereken özgüllükten yoksundur. Sonuç olarak, bu boşluğu dolduracak sektöre özel yaklaşımlara duyulan ihtiyaç giderek artmaktadır. Bu çalışma, tekstil firmalarına özel bir sürdürülebilirlik performans değerlendirme modeli sunarak bu ihtiyacı karşılamayı amaçlamaktadır. Model, sektöre uyarlanmış Anahtar Performans Göstergelerini Çok Kriterli Karar Verme yöntemleriyle entegre ederek ölçülebilir, objektif performans puanları üretmektedir. Hem güvenilir bir değerlendirme yöntemi hem de iyileştirme gerektiren alanların belirlenmesi için pratik bir kılavuz sağlamayı hedeflemektedir. Metodoloji, uluslararası standartlar ve sektöre özgü literatürün kapsamlı incelenmesiyle başlamış; bu doğrultuda oluşturulan ilk KPI listesi, uzman görüşleriyle rafine edilerek çevresel (30), sosyal (31) ve ekonomik (15) olmak üzere üç boyutta sınıflandırılan toplam 76 göstergeye dönüştürülmüştür. Değerlendirmelerde tutarlılığı sağlamak amacıyla her bir gösterge, 3'lü bir ölçek (1 = düşük, 2 = orta, 3 = yüksek) üzerinden puanlanmıştır. Çalışmada her bir performans göstergesinin göreceli önemini belirlemek için Analitik Hiyerarşi Süreci kullanılmıştır. Uzman yargıları ikili karşılaştırmalar kullanılarak ölçülmüş ve öncelik ağırlıkları özdeğer yöntemiyle elde edilmiştir. Karşılaştırmalarda mantıksal tutarlılığı sağlamak için tutarlılık oranları hesaplanmıştır. Gerçek vaka verileri, İzmir, Türkiye'de faaliyet gösteren orta ölçekli bir tekstil şirketi üzerinden elde edilmiştir. Bu verilerden hareketle, sürdürülebilirlik performansını değerlendirmek amacıyla TOPSIS ve Gri İlişkisel Analiz (GRA) yöntemleri uygulanmıştır. Analiz sürecinde ideal, mevcut ve en kötü durum olmak üzere üç senaryo oluşturulmuştur. TOPSIS yönteminde karar matrisi normalize edilmiş ve AHP yöntemiyle belirlenen ağırlıklarla çarpılmıştır. Her senaryonun ideal çözüme olan uzaklığı hesaplanmış; elde edilen yüksek yakınlık puanları, daha güçlü sürdürülebilirlik uyumunu yansıtmıştır. Belirsiz veya eksik verilerle çalışmaya elverişli olan Gri İlişkisel Analiz (GRA) yöntemi ise, gerçek durum ile ideal durum performansları arasındaki örüntü benzerliğini değerlendirmek amacıyla bağımsız olarak uygulanmıştır. Geometrik uzaklıkları esas alan TOPSIS'in aksine, GRA yöntemi sapmaları ilişkisel katsayılara dönüştürerek benzerliği ölçmektedir. Çalışmadan elde edilen bulgular diğer boyutlara kıyasla şirketin özellikle atık yönetimi, emisyon azaltımı ve enerji verimliliği olmak üzere çevre boyutunda en iyi performansı gösterdiğini ortaya koymuştur. Sosyal ve ekonomik boyutlar ise daha fazla değişkenlik göstermiş, iş güvenliğinde güçlü, tedarikçi geliştirme ve paydaş katılımı konularında ise kalıcı zayıflıklar görülmüştür. Nihai sürdürülebilirlik puanları, TOPSIS ve GRA sonuçlarının ortalaması alınarak hesaplanmış ve güçlü yönler ile eksikliklere ilişkin sağlam bir genel bakış sağlanmıştır. Önerilen model, tekstil sektörünün operasyonel dinamikleri ile uyumlu, yapılandırılmış ve esnek bir değerlendirme aracı sunmaktadır. Sürdürülebilirlik değerlendirmesi için etkili bir metodoloji sunarken, gelişen ihtiyaçlar ve bağlamlara göre diğer sektörlere veya genişletilmiş uygulamalara uyarlanmasına da olanak tanımaktadır. Bu araştırmanın önemli bir çıktısı olarak geliştirilen Kurumsal Sürdürülebilirlik Puanı Yazılımı ise modelin teorik yapısını pratik bir karar destek aracına dönüştürmüştür. AHP, TOPSIS ve GRA yöntemlerini tek bir platformda birleştiren bu uygulama manuel hesaplamalardan kaynaklanabilecek hataları ortadan kaldırmış, analiz sürecini hızlandırmış ve sürdürülebilirlik performansının farklı senaryolar altında tekrarlanabilir şekilde değerlendirilmesine olanak tanımıştır.