Kur'an tefsirinde kozmosun öznelliği

Kur'an'ın tekrar tekrar "doğanın canlılığına" dikkat çekmesi – yaratılmış her şeyin Allah'ı tesbih etmesi ve O'na secde etmesi, Allah'ın çeşitli doğa varlıklarıyla iletişim kurması, bu varlıkların duygular yaşıyor gibi görünmesi – kozmosa belli bir düzeyde öznellik atfedebileceğimiz anlamına gelir mi? Başka bir deyişle, kozmik varlıklar bilinçli, canlı ve bilgili midir? Öyleyse, bunlar bir tür irade veya etki gücüyle mi donatılmıştır? Öznelliğin tam olarak neyi ifade ettiğine dair bir fikir birliği bulunmasa da, bu araştırmada öznellik; bilinç/canlılık, bilgi/hikmet, irade/öğretme ve dönüştürme yetisi ile ilişkilenme/farklı varlıklar arasındaki sınırların silikleşmesi olmak üzere dört temel ölçütü kapsayan şemsiye bir terim olarak kullanılmaktadır. Bu ölçütlerin doğa dünyasına uygulanabilirliği; farklı düşünce ekollerine ve dönemlere ait altı farklı tefsir eseri üzerinden incelenmiştir: al-Ṭabarī'nin Tefsîr'i, Al-Zamakhsharī'nin el-Keşşâf'ı, al-Râzî'nin Mefâtîḥu'l-Gayb'ı, İbn Acîbe'nin el-Baḥru'l-Medîd'i, Abduh ve Rıḍâ'nın Tefsîru'l-Menâr'ı ve Seyyid Quṭb'un Fî Ẓilâli'l-Kur'ân'ı. Bu müfessirlerin tefsirlerinin yakından okunması, hepsinin kozmoza belirli bir düzeyde öznellik atfettiğini, ancak bu öznelliğin kapsamı ve doğası konusunda görüş ayrılığı içinde olduklarını ortaya koymaktadır. Bu farklı kozmik öznellik yaklaşımlarının ortak noktası, kozmosta ahlaki ve başkasına yönelik bir karakter arayışıdır. Kur'ânî kozmolojinin ahlaki yönü yeni olmasa da, tefsir eserleri bu yönün daha da genişletilmiş bir yelpazeye sahip olduğunu ortaya koyar: Doğal dünya yalnızca ahlaki bir amaçla yaratılmakla kalmaz, aynı zamanda bu amacı destekleyen bir ahlaki özne olarak – mecazi ya da kelimenin tam anlamıyla – işlev görür. Kozmos ne zaman bir özne gibi hareket ederse, bunu iyiyi ve doğruyu tanıyarak ve tasdik ederek, ayrıca Yaratıcı'ya veya yaratılmışlara hizmet ederek yapar. Çalışma, müfessirlerin perspektiflerini çağdaş bazı teorilerle diyaloğa sokarak son bulur ve bu ahlaki kozmoloji anlayışının, doğal dünyayı algılamaya yönelik yeni yaklaşımlara ihtiyaç duyulan Antroposen çağında ne kadar anlamlı ve geçerli olduğunu vurgular.