COVID-19 vaka sayısı ve can kaybı üzerinde etkili olan makro faktörlerin belirlenmesi

2019 yılının son günlerinde ortaya çıkan ve kısa bir süre içerisinde tüm dünyayı eş zamanlı olarak etkisi altına alıp maalesef milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine sebebiyet veren COVID-19 pandemisi hiç kuşkusuz 21. yüzyıla damgasını vuran olaylar içerisinde ve salgınlar tarihinde önemli bir yer almaktadır. COVID-19 pandemisi halk sağlığı açısından bir tehdit olmanın ötesine geçerek ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel hayatı derinden etkilemiştir. Dünyaya yayılımı ve etkisi oldukça farklılaşmaktadır. Şöyle ki, vaka sayısı Avrupa kıtasında ve yüksek gelire sahip ülkelerde oldukça yüksekken Afrika kıtasında ve alt orta ile düşük gelire sahip ülkelerde yayılım daha kısıtlı kalmıştır. Çıkış yeri olan Asya kıtası, Avrupa kıtasından çok daha az etkilenmiştir. Buna karşın can kaybı Amerika kıtası ve üst orta gelirli ülkelerde yüksekken Asya-Okyanusya kıtası ve yüksek gelirli ülkelerde daha düşüktür. Yayılımın en yüksek ve en düşük olduğu Avrupa ve Afrika kıtalarında ise neredeyse aynıdır. Öncelikli olarak halk sağlığının korunması, sağlık hizmeti ve kaynaklarının optimal düzeyde kullanılması ve ardından iktisadi, sosyal ve küresel yapının sürdürülebilirliği açısından gerekli önlemlerin alınması için COVID-19 pandemisinin yayılımı ve etkisinde gözlemlenen farklılığın altında yatan temel makro düzeydeki faktörlerin ortaya konulması büyük önem arz etmektedir. Bu bağlamda gerçekleştirilen bu tez çalışmasının amacı, COVID-19 vaka sayısını ve can kaybını etkileyen demografik, ekonomik, sağlık sektörü kapasitesi ve finansmanı, sosyal, yönetişim ve gelişmişlik düzeyi, hareketlilik, küreselleşme, çevre koşulları ve halk sağlığı çerçevesindeki temel makro düzeydeki faktörlerin belirlenmesine dayanmaktadır. Söz konusu amaç doğrultusunda 135 ülke gelir düzeyleri ve coğrafi konumları temel alınarak yedi gruba ayrılmıştır. Böylelikle ülke grupları bazında ortak ve farklılaşan faktörlerin tespit edilmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın, ülke kapsamının geniş olması ve kullanılan faktörlerin çeşitliliği açısından literatüre önemli bir katkı sağlayacağı düşünülmektedir. En Küçük Kareler yöntemi altında tahmin edilen 238 regresyon denklemi sonucunda sosyo-ekonomik ve demografik faktörlerin salgını açıklamada oldukça önemli olduğu ile ülke grupları bazında farklılaşan ve ortak faktörler ortaya konulmuştur. Bulgular genel olarak değerlendirildiğinde COVID-19 vaka sayısı için insani gelişmenin, uluslararası hareketliliğin, gelirin ve nüfus yoğunluğunun; can kaybı için ise gelir ve ekonomik küreselleşmenin önemli birer belirleyici olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Gelirin yayılım üzerindeki etkisi pozitifken can kaybı üzerindeki etkisi negatif yönde gerçekleşmektedir.