Demokrat Parti Döneminde Merkez Bankası

Bu tez çalışmasının amacı, Demokrat Parti döneminde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) para ve kredi politikasının analiz edilmesidir. Bu amacı gerçekleştirmek için ilgili dönem kapsamında TCMB Faaliyet Raporları ve İstatistik Bültenleri, TBMM Zabıt Ceridesi, Maliye Bülteni ve Resmi Gazete kaynaklarından veriler toplanmış ve bu veriler üzerinde içerik analizi yöntemi uygulanmıştır. Demokrat Parti, 1950 yılından önce uygulanan denk bütçe ve denk ödemeler bilonçosu politikasını terk etmiştir. Hızlı ekonomik büyüme hedefini gerçekleştirmek için dış yardımlar ve yabancı kredilere başvurmuş, dış ticarette liberal ekonomi politikalarını uygulamıştır. İhracat, ithalatı karşılayamamış, dış ödemeler bilançosu açığı artış göstermiş, döviz darboğazı yaşanmış, dış borç ödenememiştir. İthal ara mal girdisiyle gerçekleştirilen yurtiçi üretimdeki durgunluğu aşabilmek için ithal ikâmeci üretim tarzı benimsenmiştir. Demokrat Parti, Kamu İktisadi Teşebbüsleri'nin (KİT) sayısını arttırarak, ekonomide devletin aktif rol aldığı bir ekonomi politikası izlemeye yönelmiştir. Yatırımların finansmanı açık bütçe politikasıyla karşılanmaya çalışılmış ve iç borçlanma yoluna başvurulmuştur. Yurtiçi tasarruflar yatırımları karşılamada yetersiz kalmış ve dış borç bulunamamıştır. Bütçe açığı ve yatırımların finansmanı sorununun çözümü olarak TCMB kaynaklarına başvurulmuş ve TCMB konrolünde Amortisman ve Kredi Sandığı kurulmuştur. Para politikası aracı olan zorunlu karşılık varlıkları bu Sandığa yatırılmış, para politikası ve maliye politikası bağımlılığı artmıştır. TCMB ve Amortisman ve Kredi Sandığı, Hazine bonosu, Hazine kefaletini haiz bonolar, Hazine'ye avans, devlet tahvili, ticari senetler avansı aracılığıyla resmi ve özel sektöre kaynak aktarmıştır. Türkiye ekonomisinin parasallaştığı bu dönemde izlenen genişleyici para ve kredi politikası yüksek enflasyona sebep olmuştur. Sermaye piyasasının olmadığı bu dönemde para politikası aracı olan reeskont oranı enflasyonu dizginleyememiştir. Enflasyonu kontrol edebilmek ve döviz darboğazını aşabilmek için Uluslararası Para Fonu ile 4 Ağustos 1958'de İstikrar Programı imzalanmıştır. İstikrar Programı'nda yer alan ilkelere uyulmamış, Amortisman ve Kredi Sandığı ve TCMB kaynakları resmi ve özel sektöre kaynak aktarmaya devam etmiştir. Demokrat Parti, yavaş fakat istikrarlı bir ekonomik büyüme ve iktisadi kalkınma planlaması yerine, mali yıl bütçesini planlama olarak kullanmış ve hızlı ekonomik büyüme oranı hedefini ekonominin ilkelerini dikkate almadan gerçekleştirmeye çalışmıştır. Demokrat Parti döneminde uygulanan genişleyici para ve kredi politikası, ekonominin tasarruf-yatırım dengesini bozmuş, bütçe açığını ve enflasyonu kronikleştirmiş, dış borç bağımlısı bir Türkiye ekonomisi meydana getirmiştir.