Deniz yetki alanlarının sınırlandırılması ve coğrafyanın üstünlüğü ilkesi: Türk deniz yetki alanlarının belirlenmesine yansımaları

Birleşmiş Milletler (BM) çatısı altında gerçekleştirilen ve Türkiye'nin aktif olarak katıldığı konferanslar neticesinde yazılı hâle getirilme çabalarına konu olmuşsa da uluslararası deniz hukuku, örf ve adete dayalı bir niteliğe sahiptir. Uluslararası deniz hukukunun alt dallarından olan deniz yetki alanlarının sınırlandırılması hukuku, açık ve belirli yazılı kurallar içermemekle birlikte yargı kararları ile şekillenmiştir ve şekillenmektedir. Bu çalışmayla, uluslararası yargı makamlarınca verilmiş kararlar ile meydana gelen hakkaniyete uygun bir sınırlandırmanın aşamalarıyla, bu aşamalarda gerekli olan ve sınırlandırmada ele alınan "ilgili/özel unsurlar", bunlar arasında coğrafyanın hakkaniyet terazisinde diğer ilgili/özel unsurlara göre ağır bastığını geniş anlamı itibariyle ifade eden "coğrafyanın üstünlüğü" ilkesi incelenmiştir. Bu doğrultuda; devletin deniz yetki alanının mevcut olabilmesi adına denize kıyısının olması gerektiği, karada mevcut olan egemenliğin ancak kıyı vasıtasıyla denizlere sâri kılınabileceği, denizde egemenlik için üstünlük atfedilen coğrafyanın kıyı coğrafyası olduğu, hakkaniyete uygun sınırlandırmanın kıyı coğrafyasına uyan bir sınırlandırmayla söz konusu olabileceği yargı kararlarıyla sabit biçimde incelenmiştir. Bu kapsamda, ilgili unsur coğrafya olarak ilgili kıyı şeridinin uzunluğu, şekli ve karşılıklı/bitişik kıyıların birbirine göre nasıl konumlandığı ile adaların varlığı gibi faktörlerin dikkate alınarak salt geometri ile çizilen geçici hattın hakkaniyete uyarlanmasında ve hakkaniyete uyarlanan alanın hakkaniyete uygunluğunun orantılılık testiyle sınanmasında kıyı coğrafyasının temel bir dinamik olduğu, deniz yetki alanlarının sınırlandırılması ve coğrafyanın üstünlüğü ilkesi itibariyle, yargı kararları temelinde ele alınmıştır. Çalışmayla, deniz yetki alanlarının sınırlandırılması ile coğrafyanın üstünlüğü ilkesinin teorik yönü ve Türk deniz yetki alanlarının belirlenmesine yansımaları bakımından pratik yönü bu alanlardaki uygulamalar ve kıyıdaşlar arasındaki uyuşmazlıklar tespit edilerek değerlendirilmiştir. Sonuçta çalışmamızla, Türk deniz yetki alanlarının belirlenmesinde mevcut ve muhtemel ihtilaflar yönünden "coğrafyanın üstünlüğü ilkesi"ne uygun sınırlandırmanın hakkaniyete uyarlılığının olduğuna ilişkin tespit ve değerlendirmelerde bulunulmuştur.