Derlem tabanlı görsel Türkçe sözlük kullanımının yabancı dil olarak Türkçe öğrenenlerin kelime öğrenme düzeyine etkisi

Sözlükler sahip oldukları geniş kelime ağlarıyla yabancı/ikinci dil öğretiminin önemli bir unsuru konumundadır. İçerisinde barındırdığı madde başı kelimeler ve buna ilişkin kelime türü, tanım, örnek, sesletim, görsel vb. gibi biçimsel ve anlamsal birimler sayesinde sözlükler, dil öğrenenlerin söz varlığının geliştirilmesine katkı sağlamaktadır. Bu yönüyle dilin dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerilerinin kazandırılmasında ve doğru ve etkili bir biçimde kullanılmasında önemli bir rol oynamaktadır. Sözlüğe ilişkin bu özellikler, onu yabancı dil öğretiminde vazgeçilmez bir başucu kaynağı hâline getirmektedir. Ne var ki mevcut durumda, yabancı dil olarak Türkçenin öğretimi için hazırlanmış öğrenici sözlüklerinin çok az sayıda olduğu ve bunların kelime öğretimine ilişkin talebi karşılayamadığı görülmektedir. Günümüzde hazırlanan sözlüklerin birçoğunda, teknolojinin imkânlarından yeterince faydalanılmaması, bilimsel bir disiplin olarak sözlükbilimin temel ilkelerinin dikkate alınmaması, derlem dilbilim çalışmalarının kullanılmaması ve görsel-işitsel unsurlarla birlikte tematik yaklaşımın, dil öğretimindeki olumlu etkisini ortaya koyan kuram ve çalışmaların göz ardı edilmesi bu alandaki başlıca eksikliklerdendir. Buradan hareketle araştırma kapsamında, yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde sözlükbilim ve derlem dilbilim çalışmalarından faydalanarak, başlangıç dil düzeyinde (A1) tek dilli "Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük" hazırlanmış ve bu sözlüğün, yabancı dil olarak Türkçe öğrenenlerin kelime bilgi düzeylerine ve kalıcılığa olan etkisini belirlemek amaçlanmıştır. Araştırmada nicel ve nitel yaklaşımların birlikte yer aldığı karma yöntem desenlerinden açıklayıcı desen (explanatory design) kullanılmıştır. Nicel boyutta, deney ve kontrol grubu oluşturulmuş ve deney grubunun 8 hafta boyunca Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük'ü kullanması sağlanmıştır. Uygulamanın çalışma grupları üzerinde yarattığı etkiyi belirleyebilmek amacıyla ön test, son test ve kalıcılık testlerinin yer aldığı yarı deneysel model kullanılmıştır. Çalışmanın diğer boyutunda, nitel araştırma modellerinden biri olan durum çalışmasından (case study) yararlanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2019-2020 yılı güz döneminde Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Türkçe Öğretim Merkezinde (TÖMER) öğrenim görmekte olan 48 katılımcı oluşturmaktadır. Araştırmaya dâhil olan öğrenci grupları, kolay ulaşılabilir (elverişli) örneklem ile seçilmiştir. Çalışmada deney grubu 25 öğrenciden oluşurken, kontrol grubunda 23 öğrenci yer almaktadır. Araştırmanın alt problemlerine cevap aranırken, hedef kitlenin demografik özelliklerini daha iyi betimleyebilmek amacıyla katılımcılara kişisel bilgi formu yöneltilmiştir. Katılımcıların kelime bilgi düzeylerinin ölçülebilmesi amacıyla kelime bilgisi başarı testi, ön test, son test ve kalıcılık testi olarak çalışma gruplarına uygulanmıştır. Uygulama sonrasında katılımcıların Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük hakkındaki görüşlerinin belirlenebilmesi amacıyla, deney grubundan seçilen 5 öğrenci ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırmadan elde edilen nicel verilerin grup içi karşılaştırılmasında ilişkili örneklemler t-testi, gruplar arası karşılaştırmada ise bağımsız örneklem t-testi ve kovaryans analizinden (ANCOVA) yararlanılmıştır. Araştırmadan elde edilen nitel verilerin analizi için ise betimsel analiz tekniği kullanılmıştır. Araştırmadan elde edilen sonuçlar Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük'ün grup içi karşılaştırmasında, yabancı dil olarak Türkçe öğrenen deney grubu katılımcılarının kelime bilgisi düzeylerinin arttırılmasında etkili olduğunu göstermektedir. Gruplar arası karşılaştırmaya ilişkin sonuca göre, deney grubu lehine anlamlı bir farkın oluştuğu ve bunda Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük'ün önemli bir etkisinin bulunduğu tespit edilmiştir. Kalıcılık testi başarı puanlarına ilişkin gerek grup içi, gerekse de gruplar arası karşılaştırmada ise deney grubu lehine anlamlı bir farklılık olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuç, Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük kullanılarak yapılan öğretimin, kelime öğrenmeye ilişkin kalıcılığın sağlamasında etkili olduğunu göstermektedir. Yapılan görüşmeler sonucunda ise katılımcıların, Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük'ü kelime öğrenme konusunda faydalı ve işlevsel buldukları anlaşılmıştır. Araştırmanın nicel ve nitel boyutu kapsamında ulaşılan sonuçlar, sözlükbilim ve derlem dilbilim çalışmaları doğrultusunda hazırlanan Derlem Tabanlı Görsel Türkçe Sözlük'ün, kelime öğrenme ve kelimelere ilişkin kalıcılığın sağlanmasında etkili olduğunu, bu nedenle yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kullanışlı bir yardımcı ders materyali olarak kullanılabileceğini göstermektedir. Araştırmadan elde edilen sonuçlar bağlamında, yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde görsel sözlük hazırlama ve kullanımına ilişkin önerilerde bulunulmuştur.