Okul öncesi dönemde çocukların anlatılarındaki kişi gönderimlerinin dinleyici açısından anlaşılabilirliği ile zihin kuramı yetenekleri arasındaki gelişimsel ilişki

Çalışmanın amacı okul öncesi dönemde çocukların anlatılarındaki kişi gönderimlerinin dinleyici açısından anlaşılabilirliği ile zihin kuramı gelişimi arasındaki ilişkiyi incelemektir. Araştırma İstanbul'daki anaokullarında 3-6 yaş arası Türkçe konuşan tek dilli 75 çocuk (35 kız, 40 erkek) ile yapılmıştır. Çocuklardan üç farklı yöntemle anlatı elde edilmiştir: i) sözel olarak sunulan bir hikâyeyi tekrar etme, ii) resimlerle sunulan tek ana karakterli ve iki ana karakterli hikâyeleri anlatma, iii) resimlerle sunulan iki ana karakterli hikâyenin dinleyen tarafından oyuncaklarla canlandırılmasını sağlamak amacıyla anlatma. İşlem belleği için düz ve ters sözcük dizisi testleri yapılmıştır. Zihin kuramı ise Wellman & Lui (2004)'nin skalasını oluşturan yedi ayrı işlem ile ölçülmüştür. Anlatılardaki kişi gönderimlerinin anlaşılabilirliği her cümlede bahsedilen kişinin kim olduğunun açık olup olmadığının değerlendirilmesi yoluyla yapılmış ve her çocuk için anlaşılabilirlik puanı elde edilmiştir Anlaşılabilirliğin yaşla birlikte artacağı ve zihin kuramı gelişimi ile aralarında pozitif bir korelasyon olacağı öngörülmüştür.Çok değişkenli varyans analizi sonuçları, farklı hikâye türlerindeki kişi gönderimlerinin dinleyicinin anlayabileceği şekilde kullanılmasında yaşın anlamlı etkisi olduğunu göstermiştir. Sözel hikâye tekrarı dışındaki hikâye türlerinde yaşla birlikte kişi gönderimleri kullanımında anlaşılabilirlik artmış, dört ve beş yaşındaki çocuklar üç yaşındaki çocuklardan daha başarılı olmuşlardır. Yinelenmiş ölçüler tasarımı ile yapılan varyans analizi, hikâye türünün etkisinin anlamlılık düzeyine yaklaşan bir eğilim gösterdiğini ortaya koymuştur. Üç yaşındaki çocukların tek ana karakterli hikâyedeki kişi gönderimlerinin diğer türlerdekilere kıyasla daha anlaşılabilir olduğu bulunmuştur. Zihin kuramı ve işlem belleği başarı düzeylerinde de yaşın anlamlı etkisi bulunmuştur. Düz sözcük dizisi hikaye tekrarında anlaşılabilirliği yordarken, zihin kuramı yetisi kişi gönderimlerinin anlaşılabilirliğini tek ana karakterli resimli hikâyelerde anlamlı iki ana karakterli resimli hikayelerde ise anlamlıya yakın bir biçimde yordamıştır.Karakterin tanıtımı, aynı karaktere atıfa devam ve bir karakterden diğerine geçiş durumlarında Türkçe'de kullanılan dilbilgisel yapılar incelenmiştir. Yaşın ve hikaye türünün farklı dilbilgisel yapıların kullanılmasını etkilediği görülmüştür. Üç yaşındaki çocuklar henüz belirsiz yapıları kullanamazken, daha çok sıfır gönderim ve bazı durumlarda sadece ad kullanmışlardır. Yalın ad kullanımı yaşla birlikte artmıştır ve hikaye tekrarı dışında tüm hikaye türlerinde çocukların yaklaşık %50'si ilk karakterin tanıtımında yalın ad tercih etmiştir. Belirsiz adlar ise 4 ve 5 yaşından itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Aynı karaktere atıfa devam ederken tüm yaş gruplarındaki çocuklar sıklıkla sıfır gönderim kullanmayı tercih etmişlerdir. Bir karakterden diğerine geçişte ise belirli yapılar yerine çocuklar yine sıfır gönderimden faydalanmışlardır ve belirli yapıların kullanımında yaşla birlikte bir artış gözlemlenmemiştir.