Charlotte Brontë?nin Shirley romanında kapitalist ve feminist sorunsalliğin diyalektik çözümü

19. yüzyıl Viktoryan döneminde Endüstri Devrimi gelişip insanların sosyo-ekonomik hayatlarını etkilerken erkek egemenliği altında ezilen kadınların durumu dikkat çekmektedir. Bu durumun 19. yüzyıl edebiyatına da yansıdığı görülmektedir. Endüstri Devrimi'ni ve kadınların konumunu anlatan eserler arasında Charlotte Brontë'nin Shirley (1849) romanı, dönemin iki önemli güncel konularını birlikte ele alması açısından önem arz etmektedir. Shirley sadece kapitalizm ve feminizm konusunu değil aynı zamanda bunların karşıtlarını, karşıt durumlarını da ele almaktadır. Yazar olarak Brontë tutumu, estetik anlayışı ve tarzı bağlamında romantik okulun özelliklerini taşımaktadır fakat Shirley hem işlenen konuların güncelliği hem de bu konuların ele alınış tarzı açısından realizme kayan önemli bulgular içermektedir. Yazar, Karl Marx'ın (1818-1883) diyalektiğine başvurarak karşılaştığı problematiğe çözüm getirmeye çalışırken ?toplumcu gerçekçiliğin? sınırları içine girmektedir. Yazarın kahramanlara önerdiği hayatı seçme biçimleri ise onun hiçbir zaman romantik duyuştan ve gelenekten kopmadığını açıkça göstermektedir. Kısaca Brontë bu romanında realizm ile romantizm arasında gelgitli bir çizgi çizmektedir.Bu tezin temel amaçlarından biri yazarın yaşadığı dönem olan 19. yüzyılın ilk yarısında görülen kapitalizmi ve feminizmi nasıl değerlendirdiği, dönemsel özelliklere uygun olarak ele alıp almadığı, kapitalizmi hangi parametrelerden eleştirdiği ve niçin feminizme yöneldiği gibi sorulara cevap bulmaya çalışmaktır. Metot olarak Marx'ın tez, antitez ve sentezden oluşan diyalektik yaklaşımını temel alınarak Shirley romanı çözümlenecektir. Başka bir deyişle, kapitalizm ile anti-kapitalizm ve feminizm ile anti-feminizm olguları romanda bir arada ele alınıp roman sonunda bir senteze ulaşılarak çözüme kavuşturulacaktır. Söylemek gerekir ki, metot olarak Marx'ın diyalektik yaklaşımı adeta bu romanın analizinde kendi kendine öne çıkmaktadır çünkü Brontë bilerek veya bilmeyerek Marx'ın toplumların tarihsel gelişimini anlatırken sonunda tüm toplumların ?sosyalizm?de buluşacaklarını açıklamak için kullandığı diyalektik metodu olduğu gibi romanında uygulamıştır.Giriş bölümünde Viktoryan döneminde Endüstri Devrimi'nin ve feminizmin edebiyata yansıması sonucunda hayatın gerçekleri üzerine kurulu romanların ortaya çıkışı irdelenecektir. 19. yüzyılın önemli kadın yazarlarından biri olan Charlotte Brontë'nin Shirley romanı dönemin diğer romanlarından çok farklı konuları ele almadığı görülmektedir. Genel itibariyle dönem romanlarıyla ortak özellikleri içerdiği için tarihsel olarak da romanın yapısı hakkında bizi bilgilendirmektedir.Birinci bölüm, romanda iki temel tema olan kapitalizmin ve feminizmin daha iyi anlaşılabilmesi için İngiltere'de Endüstri Devrimi'nin, kapitalizmin ve feminizmin nasıl geliştiği ve sosyo-ekonomik açıdan toplumun nasıl etkilendiğiyle ilgili genel tarihsel bir değerlendirme içermektedir. Böylece, romanın arka planına ışık tutulup dönemsel, tarihsel, toplumsal, ekonomik ve edebi atmosferi göz önüne serilerek hem yazarın niyetinin hem de romandaki başarısının anlaşılmasına yardımcı olunacaktır.İkinci bölümde, yukarıda belirtildiği gibi, Brontë'nin romandaki tutumu, birbirine karşıt durumları bir arada vermesi, bocalayan ve çırpınan kahramanlara yer vermesi, antagonizmin her iki ucunda birbirine karşıt düşüncedeki kahramanların mücadelesine tanık olunması gibi öğelerin bu romanın çözümlenmesinde Marx'ın diyalektik metodunun kullanılmasını zorunlu kıldığı söylenebilir. Böylece, diyalektiğin tez, antitez ve sentez gibi aşamaları romandaki olayların örgüsüne ve problematik şemasına bir çözüm önerisi ve metodu olarak uygun bir analiz aracı haline gelmiştir.Sonuç bölümü tezde uygulanan metot bağlamında romanda ulaşılan çözümün gerçek hayatta mümkün olmadığını göstermektedir. Fakat yazar yine de insanların değişmesiyle toplumun da değişebileceğini vurgulamaktadır. Bu durum, sözü edilen yazarın ideallerle realite arasında, diğer bir deyimle romantizmle realizm arasındaki gelgitlerini göstermesi bakımından anlamlıdır.Anahtar Kelimeler: Endüstri Devrimi, Kapitalizm, Feminizm, Diyalektik Çözüm, Brontë, Shirley.