Didaktik bir tür olarak tanzimat edebiyatında fabl

Fabl, amacı, karakter seçimi ve fantastik kurgusuyla öğütlü hikâyeye dayanır. Okura az zahmetle ahlakî ders verme amacında olan öğütlü hikâye, iletiyi hikâyenin sonunda açık bir şekilde bildirerek ahlaktan çok ahlakçılık sergiler. Fabl ise masalımsı anlatımıyla okuyucu kitlesini yalnız çocuklar olarak belirlemez. Bu sebeple ileti, zaman zaman okurun çıkarımına bırakılır. Dolayısıyla fablların öğütlü hikâyeler gibi kolayca okunabilir, iletisi rahatlıkla sezilebilir basit bir tür olmadığı; aksine çoğul okumalara uygun, derin içeriğe sahip yapılar oldukları ifade edilebilir. En eski anlatı türlerinden biri olarak fabl, Doğu ve Batı edebiyatlarında devlet adamı yetiştirme geleneğinden gelişerek eğitim alanının referanslarından olmuştur. Doğu'da ilk örneklerine eski Hint edebiyatında Pançatantra Masalları'nda rastlanan türün en eski ve ilginç bir örneği Beydeba'nın Kelile ve Dimne'sidir. Fablların Doğu'da dinî ve ahlakî eğitimin hizmetinde olduğunu gördüğümüz Gazalî'nin Risaletü't-Tayr ve Feridüddîn Attar'ın Mantıku't-Tayr adlı eserleri tasavvufî amaçla yazılmış vahdet-i vücud felsefesinin alegorik tarzda anlatıldığı eserlerdir. Mevlana'nın Mesnevi adlı eserini de bu grup içinde değerlendirmek gerekir. Konuları Mantıku't-Tayr ile aynı olan ancak farklı hikâyelerle bu eserin tercümesi sayılan Gülşenî'nin Gülşenname'si, Ali Şir Nevayi'nin Lisanu't-Tayr'ı, Mehmed Arif'in Ravzatu'tevhid'i, Zaifî'nin Gülşen-i Simurg'u, Fedaî Dede'nin Mantıku'l-Esrar'ı, Şemseddin Sivasî'nin Deh-Murg'u tasavvufun çetin yollarını kuşlarla sembolize ederek anlatan eserlerdir. Güvahî'nin Pendname'si fabl türüne örnek olabilecek hikâyelerle doludur. (Kurbağa-Akrep, Tilki ile Aslan, Ağustos Böceği ile Karınca, İki Kaz ile Bir Kurbağa, Keçi ile Koyun, Aslan ile Oduncu). XV. yüzyılda yazılan Şeyhî'nin Harname adlı eseri bu alanın diğer önemli bir eseridir. Batı edebiyatında ise Aisopos ve La Fontaine'in adıyla özdeşleşen fablların, bilinenilkörneğini "Atmaca ile Bülbül" öyküsüyle Hésiode vermiştir. Quintilien'e göre Hésiode, öğütlü hikâyenin mucididir ve onun Des Travaux et Des Jours (İşler ve Günler) adlı şiiri Batı'nın en eski fablıdır. 1859'da Şinasi'nin Tercüme-i Manzume'de yayımladığı yarı siyasî yarı felsefî tek fabl, Fransız edebiyatında olduğu gibi La Fontaine'i fabl çevirileriyle ilişkilendirilebilecek tek isim gibi gösterirken, Müntehabat-ı Eş'âr'da yayımladığı üç fabldan birinin Fénelon'un fabllarına yakınlığı La Fontaine'i fabl çevirilerinde tek kaynak olmaktan kurtarır. Söz konusu diğer iki fabl ise Şinasi'nin La Fontaine'e öykünerek yazdığı fabllar olarak belirir ki bu durum Tanzimat döneminde başka milli/telif fablların verilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Nitekim Ahmet Mithat Efendi'nin Kıssadan Hisse, Kıssadan Hisse Alır Akiller adıyla Aisopos'tan yaptığı çevirilerinin yanında Fénelon ve Voltaire'e ait fabllara yer vermesi ayrıca yeniden yazdığı fablları da Kıssadan Hisse'de yayımlaması Tanzimat döneminde fabl türünde yazılmış başka eserlerin ortaya çıkarılıp incelenmesi gerekliliğini doğurmuştur. Yenileşme çabasında olan toplumlar ancak modern bir eğitimden geçtikten sonra ruhsal ve zihinsel olarak yeniliklere açık olabilir düşüncesinden hareketle Tanzimat döneminde eğitim alanındaki yenilikler müstakil eserler ve süreli yayınlarla hız kazanır. Fabllar, Recaizade Mahmut Ekrem, Muallim Naci, Manastırlı Mehmet Rıfat, Hacı Zahid gibi eğitimcilerin eserlerinde telif ve tercüme olarak yerini alırlar. Tür, Nabizade Nazım, Osman Rasih, Halil Edip, Ebuzziya Tevfik gibi önemli isimlerle gelişerek II. Meşrutiyet'e (1908) kadar çokça rağbet görür.