Dilim esasına dayalı UTM sistemi için alternatif çözüm yöntemlerinin incelenmesi

ÖZET Gelişen GPS ve uzaktan algılama tekniklerine paralel olarak artan bölgesel ve ulusal CBS uygulamalarında ve bir UTM dilimini aşan mühendislik projelerinde hızlı bir artış görülmektedir. Bu tür uygulamalarda, koordinat altlığının ortak koordinat sisteminde olması kullanıcıların tercih sebebidir. Koordinat sisteminin ortak seçilememesi durumunda, projenin farklı koordinat sistemlerine göre ayrı dosyalarda saklanması ve çakışma bölgelerindeki hesaplamalarda karışıklıklar olması söz konusudur. Ülkemizde harita altlığı olarak kullanılan UTM sistemi, dilim esasına dayanmaktadır. Bu sistemde, ülkemiz için dört ve Değiştirilmiş UTM sistemine göre ise yedi koordinat başlangıcı vardır. UTM sistemi; ülkemiz gibi doğu-batı yönünde uzanan bölgeler için, bu tür uygulamalarda koordinat birliğinin sağlanması açısından yetersiz kalmaktadır. Bu çalışmada, UTM sistemi yerine üç alternatif tasvir yöntemi incelenmiştir. Bu yöntemlerden ilki dilim genişliği arttırılmış Gauss-Krüger tasvirinin Türkiye coğrafi sınırlan için geliştirilen TUTM sistemi, ikincisi; elipsoidin düzleme küre üzerinden konform çift tasviri ve sonuncusu tek ve çift standart paralelli Lambert Konform Konik tasvirdir. Alternatif yöntemlerin tasvir denklemlerinin elipsoid coğrafi koordinatlarından hesaplanışı ve ters dönüşümü formülleri detaylıca incelenmiştir. Ayrıca her bir yöntem için geliştirilen farklı doğrultu ve uzunluk indirgeme formülleri de verilmiştir. Türkiye coğrafi sınırlan için alternatif yöntemler, farklı bölgelerde ve uzunlukta belirlenen kenarlarla karşılaştınlmıştır. Bu kenarların düzlem semt ve uzunlukları tasvir denklemleriyle düzlemde; elipsoiddeki azimut ve uzunlukları ise elipsoid üzerinde jeodezik temel problem çözümüyle hesaplanmıştır. Elipsoid-düzlem farkları her bir yöntem için farklı koordinat başlangıçlarında hesaplanarak, yöntemler için en uygun koordinat başlangıçtan seçilmiştir. Koordinat başlangıçları belirlenen her bir yöntemin indirgeme formülleri de, elipsoid-düzlem doğrultu ve uzunluk farkları ile karşılaştınlarak en uygun olanı belirlenmiştir. İrdelemeler sonucunda; mühendislik projeleri için TUTM sisteminin, yüksek hassasiyet gerektirmeyen CBS uygulamalarında ise çift standart paralelli Lambert Konform Konik tasvirin seçiminin uygun olacağı belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: UTM, GPS, CBS, Uzaktan Algılama, TUTM, Konform Çift Tasvir, Lambert Konform Konik, Doğrultu ve uzunluk indirgemesi