Dîvân edebiyatında câize üzerine bir inceleme

Dîvân Edebiyatında Câize Üzerine Bir İnceleme? konulu bu çalışmamızda Dîvân şâirlerinin sanatı ve sanatçıyı koruyan kişilerden elde ettikleri aynî ve nakdî yardımlar ele alınmıştır. Osmanlı Devleti'nde başta padişâh olmak üzere devletin ileri gelenleri, kişiliklerine bağlı olarak değişen oranlarda sanatı ve sanatçıyı korumuşlar ve bu uygulamayı bir gelenek halinde İmparatorluğun son dönemlerine kadar sürdürmüşlerdir. Şâirler de belli zamanlarda sundukları eserlerinde memdûhlarının övgüsünü yapmışlardır. Bu övgülerde, bazı tarihi ve dini şahıslar karşılaştırma unsuru olarak kullanılmış, memdûhların sadece olan değil olması gereken özellikleri de dile getirilmiştir. Adaleti, iyi yönetimi, cömertliği vs. özellikleri dile getirilen bir kişi belli bir süreden sonra ister istemez o yönde hareket etmeye başlayacaktır. Bu bakımdan sanatın saltanat üzerinde olumlu ve yönlendirici bir etkisi olmuştur. Şâirler, daha sonra kendi sanatlarını övmenin yanı sıra maddi ve manevi sıkıntılarını da dile getirerek memdûhlarından yardım istemişlerdir. Eser sunulan kişi, kendi zevk ve anlayışına bağlı olarak aldığı eğitimin de etkisiyle sunulan eserleri değerlendirerek başarısı oranında ödüllendirmiştir. Bu ödüllendirme şâire maddi imkânlar sağladığı gibi itibar da kazandırmıştır. Şâirlerin elde ettikleri maddi ve manevi tüm yardımlara câize adı verilmiştir. Şunu da unutmamak gerekir ki şâirlerin tek geçim kaynağı câizeler olmayıp her birinin yeteneği ölçüsünde bir mesleği vardır. Bir nevi te'lif ücreti olarak değerlendirebileceğimiz câize uygulaması günümüzde de müesseseleşerek varlığını sürdürmektedir.