Dürrüʾl-ʿacāyib (dil özellikleri - metin - dizin)

Çağatay Türkçesi, Uygur-Karluk veya Doğu Türkçesine dayanan Karahanlı, Harezm Türkçelerinin devamı niteliğindedir. 15.-20. yüzyıllar arasında Hazar Denizi ötesinde ("Türkistan") yaşayan Türk toplulukları tarafından edebî dil olarak kullanılmıştır. Bu edebî dil ile çok sayıda eser kaleme alınmıştır. Bunlardan biri de hadis konusunda yazılan Dürrüʾl-ʿacāyib adlı eserdir. Şimdiye kadar bu eser üzerinde hiç bir bilimlik çalışma yapılmamıştır. Eserin bu çalışmaya kaynaklık eden nüshası, Kazakistan'ın Almatı şehrinde bulunan Muhtar Avezov Edebiyat ve Sanat Enstitüsü Elyazmaları Bölümü'nde (Muhtar Ävezov Atındağı Ädebiyet jäne Öner İnstitutınıñ Koljazba Korı) 1306 numarada kayıtlıdır. Eserin iki Türkçe ve bir Farsça nüshası daha bulunmaktadır. Bu çalışma, esas olarak belirtilen nüshanın metnini ve gramatikal dizinini bilim dünyasına sunmak amacıyla yapılmıştır. Çalışmamız, "Giriş", "İnceleme", "Karşılaştırma", "Metin", "Dizin" ve "Sonuç" bölümlerinden oluşmaktadır. "Giriş"te Çağatay Türkçesinin oluşma şartları kısaca belirtilmiş ve çalışılan eser hakkında bilgi verilmiştir. "İnceleme" bölümünde, eserin yazım, ses ve şekil özellikleri ele alınmıştır. "Karşılaştırma" bölümünde eserin dil özellikleriyle Kazak ve Özbek Türkçelerine has bazı özellikler karşılaştırılmıştır. Metnin çeviri yazısı "Metin"de; eserde geçen kelimelerin kullanım şekilleri ve bağlama uygun anlamları "Dizin"de verilmiştir. Sonuna asıl nüshanın fotoğrafı eklenmiştir. Çalışılan nüshanın dil özellikleri genel olarak değerlendirildiğinde 'Klasik Dönem Sonrası' Çağatay Türkçesine uyduğu görülmektedir. Dolayısıyla ölçünlü Özbek ve Kazak Türkçelerine de pek çok açıdan benzemektedir. Ancak az da olsa Kazak Türkçesine has dil özellikleri bulundurması bakımından farklılaşmaktadır. Yazım özellikleri bakımından da Çağatay Türkçesiyle uyumludur. Arapça ve Farsça kelimelerde ise birçok kelimede aslına uymayan yazım şeklillerine rastlanmıştır. Eserin dizininde toplam 2878 madde başı bulunmaktadır. Bunun 148'i kişi ve yer adlarına aittir. Diğer kelimeler kökenlerine göre sınıflandırıldığında, % 36.96 ile Türkçe ilk sırayı almaktadır. Arapça % 36.37, Farsça % 18.13 oranında kullanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Ses Bilgisi, Yapı Bilgisi, Sözlük Bilgisi, Dürrüʾl- ʿacāyib